Foto: Arxiv surat

Inson huquqlari – bu shaxsning erkinligini ifodalovchi va uning hayotining, jamiyat, davlat va boshqa shaxslar bilan munosabatlarining uzviy va zaruriy yoʻllari va shartlari boʻlgan muayyan normativ jihatdan tuzilgan sifat va xususiyatlari yigʻindisidir. Inson huquqlari jamiyatga davlatni boshqarish yoki undan uzoqlashish, shaxsiy hayot, eʼtiqodlarni tanlash, dinga, mulkka munosabatda oʻzini oʻzi belgilash imkoniyatini beradi. Fuqarolik jamiyatining davlat tomonidan oʻzlashtirilishi, hayotning barcha sohalarini milliylashtirish inson huquqlari har qachongidan ham ustuvorligini taʼminlashda yaqqol koʻzga tashlanadi.

Maʼlumki, inson fikrlaydigan mavjudotdir. Fikrlash qobiliyati hayotimiz uchun zaruriy shartdir. Bundan tashqari, fikrlash ham bizning asosiy maʼnaviy ehtiyojlarimizdan biridir. Agar shunday boʻlsa, inson har kuni, har daqiqada, hech kimdan rozilik soʻramasdan, bu ehtiyojni bemalol amalga oshirishi mumkin. Biroq, tafakkur qilish qobiliyati va fikrlash ehtiyojiga ega boʻlgan odam hali ham oʻz fikrlarini qarindoshlari, doʻstlari, tanishlari va begonalar bilan baham koʻrish imkoniyatiga muhtoj. Shu bilan birga, u oʻz fikrlari samarasini turli yoʻllar bilan baham koʻrishi mumkin. Bu oʻz navbatida shaxsning hayot tarzi, fikrlashi va dunyoqarashi bilan uzviy bogʻliq boʻladi. Shu oʻrinda fikrlarimizni qanday baham koʻrmaylik, ularning har biri ichki dunyomizni ochib berishi, ijodiy salohiyatimizni, insoniyligimizning mohiyatimizni roʻyobga chiqarish imkoniyatidir. Agar insonga fikrlarni soʻzlarga, qandaydir aniq ishlarga aylantirish taʼqiqlangan boʻlsa, unda fikrlashning oʻzi butun maʼnosini yoʻqotadi.

Zamonaviy demokratik davlatlarda insonning oʻz fikrini erkin ifoda etish huquqi tan olingan va qonun bilan mustahkamlangan. Erkinlikning chegarasi bor ekan, fikr bildirish erkinligi mutlaq emas, deb taxmin qilish mumkin. Fuqarolarning siyosiy huquq va erkinliklari orasida insonning eng muhim konstitutsiyaviy huquqlaridan biri boʻlgan soʻz erkinligi alohida oʻrin tutadi. Ushbu asosiy erkinlikning ustuvorligi gʻoyasini himoya qilib, fransuz maʼrifatparvari Volter shunday yozgan edi: “... odamlar oʻz fikrlarini ifoda etish erkinligisiz erkinlikka ega emaslar”.

Soʻz erkinligi – davlat tomonidan kafolatlangan, turli jamoat, davlat va boshqa masalalar yuzasidan oʻz fikr va eʼtiqodini ogʻzaki yoki bosma shaklda, yigʻilishlarda, mitinglarda va boshqa vositalar orqali erkin ifoda etish imkoniyatidir. Mazkur masala hozirgi kunda yangilanayotgan Konstitutsiyamizda oʻzining mohiyat va mazmuni jihatdan alohida oʻrin egallaydi. Unga koʻra:

33-modda. Har kim fikrlash, soʻz va eʼtiqod erkinligi huquqiga ega. Har kim istalgan axborotni izlash, olish va tarqatish huquqiga ega. Davlat Internet jahon axborot tarmogʻidan foydalanishni taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratadi. Axborotni izlash, olish va tarqatishga boʻlgan huquqni cheklashga faqat qonunga muvofiq hamda faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sogʻligʻini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda jamoat tartibini taʼminlash, shuningdek davlat sirlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sir oshkor etilishining oldini olish maqsadida zarur boʻlgan doirada yoʻl qoʻyiladi.

Demak, shaxsning fikr va eʼtiqodlarida mujassamlashgan fikrlari insonning ichki dunyosini, ongining mazmunini tavsiflaydi, individuallikni belgilaydi. Fikrlar ongning yanada harakatchan elementidir. Eʼtiqodlar – bu shaxsning qadriyat yoʻnalishlarini tavsiflovchi barqaror qarashlar tizimi.

Agar fikrni boshqalardan yashirish, ogʻzaki yoki bosma shaklda ifodalanmaslik va faqat shaxsning oʻziga tegishli boʻlib qolishi mumkin boʻlsa, Konstitutsiya bilan kafolatlangan soʻz erkinligi oʻz fikrini erkin ifoda etish, uni boshqa odamlarga etkazish imkonini beradi. Soʻz erkinligi jamiyat va davlat hayotining turli masalalari boʻyicha fikrlar xilma-xilligi namoyon boʻlishidan manfaatdor boʻlgan demokratik tuzum sharoitidagina amalga oshirilishi mumkin.

Davlatimiz rahbari aytganidek, “Jamiyatimiz hayotining barcha jabhalarini erkinlashtirish, soʻz va matbuot erkinligi, ochiqlik va oshkoralik tamoyillarini chuqur qaror toptirish, davlat hokimiyati idoralari faoliyati ustidan samarali jamoatchilik nazoratini oʻrnatish boʻyicha boshlagan ishlarimiz ortga qaytmas tus olmoqda”. Shunday ekan, har qanday jamiyat va davlatning taraqqiyoti drayveri boʻlmish soʻz erkinligini amalda toʻlaqonli taʼminlash bugun har bir fuqaroning faol fuqarolik pozitsiyasi boʻlishi kerak.

Z.Sh.Alimardonov,

Oʻzbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti

Xizmat faoliyatini tarbiyaviy-psixologik taʼminlash kafedrasi boshligʻi,

p.f.f.dok (PhD) dotsent