Фото: Архив сурат

Инсон ҳуқуқлари – бу шахснинг эркинлигини ифодаловчи ва унинг ҳаётининг, жамият, давлат ва бошқа шахслар билан муносабатларининг узвий ва зарурий йўллари ва шартлари бўлган муайян норматив жиҳатдан тузилган сифат ва хусусиятлари йиғиндисидир. Инсон ҳуқуқлари жамиятга давлатни бошқариш ёки ундан узоқлашиш, шахсий ҳаёт, эътиқодларни танлаш, динга, мулкка муносабатда ўзини ўзи белгилаш имкониятини беради. Фуқаролик жамиятининг давлат томонидан ўзлаштирилиши, ҳаётнинг барча соҳаларини миллийлаштириш инсон ҳуқуқлари ҳар қачонгидан ҳам устуворлигини таъминлашда яққол кўзга ташланади.

Маълумки, инсон фикрлайдиган мавжудотдир. Фикрлаш қобилияти ҳаётимиз учун зарурий шартдир. Бундан ташқари, фикрлаш ҳам бизнинг асосий маънавий эҳтиёжларимиздан биридир. Агар шундай бўлса, инсон ҳар куни, ҳар дақиқада, ҳеч кимдан розилик сўрамасдан, бу эҳтиёжни бемалол амалга ошириши мумкин. Бироқ, тафаккур қилиш қобилияти ва фикрлаш эҳтиёжига эга бўлган одам ҳали ҳам ўз фикрларини қариндошлари, дўстлари, танишлари ва бегоналар билан баҳам кўриш имкониятига муҳтож. Шу билан бирга, у ўз фикрлари самарасини турли йўллар билан баҳам кўриши мумкин. Бу ўз навбатида шахснинг ҳаёт тарзи, фикрлаши ва дунёқараши билан узвий боғлиқ бўлади. Шу ўринда фикрларимизни қандай баҳам кўрмайлик, уларнинг ҳар бири ички дунёмизни очиб бериши, ижодий салоҳиятимизни, инсонийлигимизнинг моҳиятимизни рўёбга чиқариш имкониятидир. Агар инсонга фикрларни сўзларга, қандайдир аниқ ишларга айлантириш таъқиқланган бўлса, унда фикрлашнинг ўзи бутун маъносини йўқотади.

Замонавий демократик давлатларда инсоннинг ўз фикрини эркин ифода этиш ҳуқуқи тан олинган ва қонун билан мустаҳкамланган. Эркинликнинг чегараси бор экан, фикр билдириш эркинлиги мутлақ эмас, деб тахмин қилиш мумкин. Фуқароларнинг сиёсий ҳуқуқ ва эркинликлари орасида инсоннинг энг муҳим конституциявий ҳуқуқларидан бири бўлган сўз эркинлиги алоҳида ўрин тутади. Ушбу асосий эркинликнинг устуворлиги ғоясини ҳимоя қилиб, француз маърифатпарвари Вольтер шундай ёзган эди: «... одамлар ўз фикрларини ифода этиш эркинлигисиз эркинликка эга эмаслар».

Сўз эркинлиги – давлат томонидан кафолатланган, турли жамоат, давлат ва бошқа масалалар юзасидан ўз фикр ва эътиқодини оғзаки ёки босма шаклда, йиғилишларда, митингларда ва бошқа воситалар орқали эркин ифода этиш имкониятидир. Мазкур масала ҳозирги кунда янгиланаётган Конституциямизда ўзининг моҳият ва мазмуни жиҳатдан алоҳида ўрин эгаллайди. Унга кўра:

33-модда. Ҳар ким фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги ҳуқуқига эга. Ҳар ким исталган ахборотни излаш, олиш ва тарқатиш ҳуқуқига эга. Давлат Интернет жаҳон ахборот тармоғидан фойдаланишни таъминлаш учун шарт-шароитлар яратади. Ахборотни излаш, олиш ва тарқатишга бўлган ҳуқуқни чеклашга фақат қонунга мувофиқ ҳамда фақат конституциявий тузумни, аҳолининг соғлиғини, ижтимоий ахлоқни, бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, жамоат хавфсизлигини ҳамда жамоат тартибини таъминлаш, шунингдек давлат сирлари ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сир ошкор этилишининг олдини олиш мақсадида зарур бўлган доирада йўл қўйилади.

Демак, шахснинг фикр ва эътиқодларида мужассамлашган фикрлари инсоннинг ички дунёсини, онгининг мазмунини тавсифлайди, индивидуалликни белгилайди. Фикрлар онгнинг янада ҳаракатчан элементидир. Эътиқодлар – бу шахснинг қадрият йўналишларини тавсифловчи барқарор қарашлар тизими.

Агар фикрни бошқалардан яшириш, оғзаки ёки босма шаклда ифодаланмаслик ва фақат шахснинг ўзига тегишли бўлиб қолиши мумкин бўлса, Конституция билан кафолатланган сўз эркинлиги ўз фикрини эркин ифода этиш, уни бошқа одамларга этказиш имконини беради. Сўз эркинлиги жамият ва давлат ҳаётининг турли масалалари бўйича фикрлар хилма-хиллиги намоён бўлишидан манфаатдор бўлган демократик тузум шароитидагина амалга оширилиши мумкин.

Давлатимиз раҳбари айтганидек, «Жамиятимиз ҳаётининг барча жабҳаларини эркинлаштириш, сўз ва матбуот эркинлиги, очиқлик ва ошкоралик тамойилларини чуқур қарор топтириш, давлат ҳокимияти идоралари фаолияти устидан самарали жамоатчилик назоратини ўрнатиш бўйича бошлаган ишларимиз ортга қайтмас тус олмоқда». Шундай экан, ҳар қандай жамият ва давлатнинг тараққиёти драйвери бўлмиш сўз эркинлигини амалда тўлақонли таъминлаш бугун ҳар бир фуқаронинг фаол фуқаролик позицияси бўлиши керак.

З.Ш.Алимардонов,

Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги университети

Хизмат фаолиятини тарбиявий-психологик таъминлаш кафедраси бошлиғи,

п.ф.ф.док (PhD) доцент