Illyustrativ foto

Raqamli makon uzoq vaqt davomida koʻpchilik tomonidan deyarli nazoratsiz hudud koʻrilishi hech kimga sir emas. Ijtimoiy tarmoqlarda yozilgan soʻzlar koʻpincha oddiy izoh sifatida qaraladi, ammo ularning inson shaʼni, ruhiy holati va oilaviy obroʻsiga yetkazadigan zarari yetarlicha baholanmadi. Bugun esa kiberhaqorat oddiy virtual bahs darajasidan oʻtib, huquqiy va ijtimoiy muammoga aylanib bormoqda. Biroq bunday holatlarni aniqlash va javobgarlikka tortish jarayoni oson emas.

Huquqni muhofaza qiluvchi organlar kiberjinoyatlarni tergov qilish jarayonida koʻplab texnik qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda mavjud boʻlgan “oʻchirish” funksiyasi jinoyatchilarga dalillarni juda tez yoʻq qilish imkonini beradi. Jabrlanuvchi haqoratli xabarni koʻrib ulguradi va ruhiy zarba oladi, biroq keyinchalik bu holatni isbotlash qiyin boʻlib qoladi. Chunki koʻpincha sudda dalil sifatida notarius tomonidan tasdiqlangan skrinshot talab qilinadi.

Yana bir muammo mobil operatorlar tomonidan qoʻllanilayotgan CGNAT texnologiyasi bilan bogʻliq. Bu tizimda bitta tashqi IP manzil minglab abonentlarga berilishi mumkin. Natijada haqorat yozgan shaxsni aniqlash uchun tergov katta hajmdagi maʼlumotlarni tahlil qilishi kerak boʻladi. Agar haqorat respublika hududidan tashqarida boʻlgan mehnat migranti tomonidan yozilgan boʻlsa, xalqaro huquqiy yordam jarayonlari sabab ish bir necha oyga choʻzilishi mumkin.

Bizning jamiyatimizda ommaviy haqorat Gʻarb mamlakatlariga qaraganda ogʻirroq qabul qilinadi. Chunki bizda “yuz” va “uyat” tushunchalari hanuz kuchli ijtimoiy omil hisoblanadi. Shu sabab internetdagi haqorat faqat bitta shaxsga emas, balki uning butun oilasi yoki avlodining obroʻsiga ham taʼsir qilishi mumkin.

Ayniqsa, ayollar, xususan, yosh kelinlar ijtimoiy tarmoqlarda eng himoyasiz qatlamlardan biri hisoblanadi. Ularning tashqi koʻrinishi yoki xatti-harakati haqida yozilgan izohlar koʻpincha keng koʻlamli tahqirlarga aylanadi. Baʼzan bunday hujumlar “milliy qadriyatlarni himoya qilish” shiori bilan oqlanadi. Natijada ayrim ayollar ogʻir ruhiy bosimga duch keladi, hatto oilaviy nizolar kuchayishi mumkin. Qonunda oʻz joniga qasd qilishga undash taqiqlangan boʻlsa-da, sud jarayonida internetdagi izohlar bilan fojiali oqibat oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlikni isbotlash juda qiyin.

2026-yilga kelib shaʼn va qadr-qimmatni himoya qilish ham ancha qimmat jarayonga aylandi. Davlat bojlari va notarial xizmatlar narxining oshishi sabab koʻpchilik uchun sudga murojaat qilish oson emas. Masalan, internet sahifasini notarius tomonidan rasmiy dalil sifatida koʻzdan kechirish 1 milliondan 3 million soʻmgacha tushishi mumkin.

Sud jarayonida yana bir muhim masala bu lingvistik ekspertiza hisoblanadi. Sudyalar tilshunoslik boʻyicha maxsus bilimga ega boʻlmagani sabab ular ekspert xulosasiga tayanadi. Ekspert esa yozilgan fikr haqoratmi yoki oddiy baho ekanini aniqlashi kerak. Oʻzbek tilining boyligi va turli shevalar mavjudligi sabab bu chegarani aniqlash baʼzan murakkab boʻladi.

Maʼnaviy zarar undirish boʻyicha sud amaliyoti ham nisbatan konservativligicha qolmoqda. Masalan, jismoniy zarar bilan bogʻliq ayrim ishlar, jumladan “Dok-1 Maks” fojiasi bilan bogʻliq holatlarda kompensatsiya milliard soʻmgacha yetgan boʻlsa, diffamatsiya ishlari boʻyicha sudlar odatda 10-20 million soʻm atrofida tovon belgilaydi. Shunga qaramay, davlat foydasiga toʻlanadigan jarimalar bilan birga bu summa javobgar uchun katta moliyaviy yuk boʻlishi mumkin.

Umuman olganda, vaziyat shuni koʻrsatadiki, davlat raqamli sohani tartibga solishda qatʼiyroq yondashuvni tanlamoqda. BHMga bogʻlangan jarimalar internetdagi tajovuzkor xatti-harakatlarni kamaytirishga qaratilgan. Yaqin kelajakda sunʼiy intellekt asosida kontentni avtomatik monitoring qilish tizimlarini joriy etish ham kutilmoqda. Bu esa huquqni muhofaza qiluvchi organlarga kiberbulling holatlarini oldindan aniqlash imkonini berishi mumkin.

Demak, jamiyat uchun esa yangi bosqich boshlanmoqda: endi virtual makon ham jazodan xoli hudud emasligi tobora aniq boʻlib bormoqda.