Иллюстратив фото

Рақамли макон узоқ вақт давомида кўпчилик томонидан деярли назоратсиз ҳудуд кўрилиши ҳеч кимга сир эмас. Ижтимоий тармоқларда ёзилган сўзлар кўпинча оддий изоҳ сифатида қаралади, аммо уларнинг инсон шаъни, руҳий ҳолати ва оилавий обрўсига етказадиган зарари етарлича баҳоланмади. Бугун эса киберҳақорат оддий виртуал баҳс даражасидан ўтиб, ҳуқуқий ва ижтимоий муаммога айланиб бормоқда. Бироқ бундай ҳолатларни аниқлаш ва жавобгарликка тортиш жараёни осон эмас.

Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар кибержиноятларни тергов қилиш жараёнида кўплаб техник қийинчиликларга дуч келмоқда. Масалан, ижтимоий тармоқларда мавжуд бўлган «ўчириш» функцияси жиноятчиларга далилларни жуда тез йўқ қилиш имконини беради. Жабрланувчи ҳақоратли хабарни кўриб улгуради ва руҳий зарба олади, бироқ кейинчалик бу ҳолатни исботлаш қийин бўлиб қолади. Чунки кўпинча судда далил сифатида нотариус томонидан тасдиқланган скриншот талаб қилинади.

Яна бир муаммо мобил операторлар томонидан қўлланилаётган CGNAT технологияси билан боғлиқ. Бу тизимда битта ташқи IP манзил минглаб абонентларга берилиши мумкин. Натижада ҳақорат ёзган шахсни аниқлаш учун тергов катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиши керак бўлади. Агар ҳақорат республика ҳудудидан ташқарида бўлган меҳнат мигранти томонидан ёзилган бўлса, халқаро ҳуқуқий ёрдам жараёнлари сабаб иш бир неча ойга чўзилиши мумкин.

Бизнинг жамиятимизда оммавий ҳақорат Ғарб мамлакатларига қараганда оғирроқ қабул қилинади. Чунки бизда «юз» ва «уят» тушунчалари ҳануз кучли ижтимоий омил ҳисобланади. Шу сабаб интернетдаги ҳақорат фақат битта шахсга эмас, балки унинг бутун оиласи ёки авлодининг обрўсига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Айниқса, аёллар, хусусан, ёш келинлар ижтимоий тармоқларда энг ҳимоясиз қатламлардан бири ҳисобланади. Уларнинг ташқи кўриниши ёки хатти-ҳаракати ҳақида ёзилган изоҳлар кўпинча кенг кўламли таҳқирларга айланади. Баъзан бундай ҳужумлар «миллий қадриятларни ҳимоя қилиш» шиори билан оқланади. Натижада айрим аёллар оғир руҳий босимга дуч келади, ҳатто оилавий низолар кучайиши мумкин. Қонунда ўз жонига қасд қилишга ундаш тақиқланган бўлса-да, суд жараёнида интернетдаги изоҳлар билан фожиали оқибат ўртасидаги тўғридан-тўғри боғлиқликни исботлаш жуда қийин.

2026 йилга келиб шаън ва қадр-қимматни ҳимоя қилиш ҳам анча қиммат жараёнга айланди. Давлат божлари ва нотариал хизматлар нархининг ошиши сабаб кўпчилик учун судга мурожаат қилиш осон эмас. Масалан, интернет саҳифасини нотариус томонидан расмий далил сифатида кўздан кечириш 1 миллиондан 3 миллион сўмгача тушиши мумкин.

Суд жараёнида яна бир муҳим масала бу лингвистик экспертиза ҳисобланади. Судьялар тилшунослик бўйича махсус билимга эга бўлмагани сабаб улар эксперт хулосасига таянади. Эксперт эса ёзилган фикр ҳақоратми ёки оддий баҳо эканини аниқлаши керак. Ўзбек тилининг бойлиги ва турли шевалар мавжудлиги сабаб бу чегарани аниқлаш баъзан мураккаб бўлади.

Маънавий зарар ундириш бўйича суд амалиёти ҳам нисбатан консервативлигича қолмоқда. Масалан, жисмоний зарар билан боғлиқ айрим ишлар, жумладан «Док-1 Макс» фожиаси билан боғлиқ ҳолатларда компенсация миллиард сўмгача етган бўлса, диффамация ишлари бўйича судлар одатда 10-20 миллион сўм атрофида товон белгилайди. Шунга қарамай, давлат фойдасига тўланадиган жарималар билан бирга бу сумма жавобгар учун катта молиявий юк бўлиши мумкин.

Умуман олганда, вазият шуни кўрсатадики, давлат рақамли соҳани тартибга солишда қатъийроқ ёндашувни танламоқда. БҲМга боғланган жарималар интернетдаги тажовузкор хатти-ҳаракатларни камайтиришга қаратилган. Яқин келажакда сунъий интеллект асосида контентни автоматик мониторинг қилиш тизимларини жорий этиш ҳам кутилмоқда. Бу эса ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга кибербуллинг ҳолатларини олдиндан аниқлаш имконини бериши мумкин.

Демак, жамият учун эса янги босқич бошланмоқда: энди виртуал макон ҳам жазодан холи ҳудуд эмаслиги тобора аниқ бўлиб бормоқда.