Foto: Illustrativ foto

Ommaviy axborot vositalariga aloqasi bor har bir kishi “toʻrtinchi hokimiyat”ning yurtimizda erkinlik va demokratiyani oʻzida his qilayotganini yaxshi biladilar. Bu, birinchi navbatda, 2016-yildan beri ularning soni 30% ga oʻsib, umumiy soni 2000 taga yetgani, jumladan, asosiy qismi nodavlat boʻlgan butunjahon Internet tarmogʻidagi ommaviy axborot vositalari soni 700 taga yetgani ham bunga yaqqol misol boʻla oladi.

Globallashayotgan va raqamlashayotgan dunyo sharoitida aksariyat ekspertlar matbuotning kuchini birinchi oʻrinda deb hisoblaydilar. Tilshunoslik, adabiyot, statistika, siyosatga asoslanib, jurnalistlar soʻzlarni mohirona ishlatib, xalq va uning ongiga yetarli darajada kuchli taʼsir koʻrsata oladilar. Buning sababi shundaki, odamlar uchun soʻz erkinligi kuchi hokimiyat kuchidan kuchliroqdir.

Ammo yuqoridagi sonlarni sifat koʻrsatkichlarini ham parallel ravishda oshirish ommaviy axborot vositalariga yanada qulay shart-sharoit yaratish, kuchli huquqiy himoyani kafolatlashi zarur. Yangilangan Konstitutsiyada ommaviy axborot vositalariga oid qismida ommaviy axborot vositalarining yanada ishonchli, samarali faoliyat yuritishi uchun hozirgi zamon talabidan kelib chiqqan holda zarur boʻlgan oʻzgartish va qoʻshimchalar aynan oʻz aksini topgan.

Demak, amaldagi Konstitutsiyamizda ikki qismdan iborat boʻlgan 67-moddasida: “Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq ishlaydi. Ular axborotning toʻgʻriligi uchun belgilangan tartibda javobgardirlar.” (birinchi qism); va “Senzuraga yoʻl qoʻyilmaydi.” (Ikkinchi qism). Asosiy qonunning mazkur moddasi asosida ommaviy axborot vositalari, davlat va xalq oʻrtasidagi barcha munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasining “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”, “Axborot olish kafolatlari va erkinligi toʻgʻrisida”, “Jurnalistning kasbiy faoliyatini himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonunlari bilan tartibga solinadi.

Biroq, ushbu sohani himoya qilishni kuchaytirish zaruratidan kelib chiqib, yang tahrirdagi Konstitutsiyaning 81-moddasida(amaldagi Konstitutsiyaning 67- moddasi) ushbu erkinlikni kim tomonidan aniq kafolatlanishi yanada aniqroq va batafsil mazmun bilan toʻldirildi: “Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq faoliyat yuritadi. Davlat ommaviy axborot vositalari erkinligini, ularning axborot izlash, olish, undan foydalanish va tarqatish huquqlarini amalga oshirishni kafolatlaydi.”

Bundan tashqari, amaldagi konstitutsiyadagi: “Ular maʼlumotlarning toʻgʻriligi uchun belgilangan tartibda javobgardirlar” degan jumla ular qanday maʼlumotlar uchun masʼul ekanliklarini konkretlashtirish maqsadida ommaviy axborot vositalari haqidagi yangi tahrirdagi qonunning uchinchi qismida “Ommaviy axborot vositalari oʻzlari taqdim etayotgan maʼlumotlarning toʻgʻriligi uchun javobgardir” degan jumla bilan toʻldirildi.

Bugungi kunda ommaviy axborot vositalari inson hayotining koʻp jabhalariga kuchli taʼsir koʻrsatmoqda. Ular bizning saylov imtiyozlarimizni oʻzgartirishi, bizni muayyan masalalar boʻyicha pozitsiyamizni qayta koʻrib chiqishga majburlashi yoki hatto bizni butunlay yolgʻon maʼlumotlarning haqiqat ekanligiga ishontirishi mumkin.

67-moddaning ikkinchi qismi “Senzuraga yoʻl qoʻyilmaydi” jumlasi alohida 82- moddada yanada chuqurroq yoritildi:

(Birinchi qism) Senzuraga ruxsat berilmaydi.

(Ikkinchi qism) Ommaviy axborot vositalari faoliyatiga toʻsqinlik qilish yoki uning faoliyatiga aralashish qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka sabab boʻladi.

Koʻrib turibmizki, Konstitutsiyaning yangi tahrirdagi ommaviy axborot vositalariga oid boʻlimida ommaviy axborot vositalarining huquq va majburiyatlari, davlat va jamiyat oldidagi masʼuliyati toʻliq va aniq aks ettirilgan, faoliyatiga aralashish yoki toʻsqinlik qilishdan himoyalanishi kafolatlangan. Uning alohida 82-modda sifatida qoʻshilishi esa mamlakatimizda ommaviy axborot vositalarining erkin faoliyatiga katta ahamiyat berilayotganidan dalolat beradi.

Biroq, biz tanganing ikkinchi tomonini istisno qila olmaymiz. Ommaviy axborot vositalari senzurasi haqida gapirganda, tanqidiy boʻlsada, obyektiv boʻlgan va jamiyat uchun hech qanday xavf tugʻdirmaydigan axborotni potensial xavfli axborotdan ajrata olishimiz kerak. Obyektiv, ishonchli xabarlar niqobi ostida tarqatilgan axborot fuqarolarning sogʻligʻi yoki hayotiga, ularning mulkiga jiddiy zarar yetkazishi, jamoat tartibini va jamoat xavfsizligini buzishga olib kelishini ham inobatga olishimiz kerak.

Oldingi materiallarda biz bu masalani koʻrib chiqdik, lekin yana takror aytamanki, bu holda senzurani faqat axborotni toʻliq nazorat qilish mexanizmi yoki davlatning soʻz erkinligiga qarshi kurash vositasi sifatida koʻrib chiqish mumkin emas. Barcha bilimli va sogʻlom fikrli fuqarolar davlat xavfsizligiga yoki jamiyatning milliy mafkurasiga jiddiy tahdid soluvchi ayrim bosma materiallar va ommaviy axborot vositalarini taqiqlash zarurligini nafaqat tushunish, balki qoʻllab quvvatlanishi kerak deb hisoblayman. Ekstremistik faoliyat, millatchilik, irqiy va diniy kamsitish, terrorizm kabi salbiy hodisalar ommaviy axborot vositalari orqali jamiyatga yoritish va tarqatish qatʼiy taqiqlangan.

Ommaviy axborot vositalari, yuqorida aytib oʻtganimizdek, odamlarning ongiga, u yoki bu mafkuraning shakllanishiga juda katta taʼsir koʻrsatayotganligi sababli, ular bilan xalq oʻrtasidagi munosabatlar ishonchli, ongli, shaffof boʻlishi kerak.

Ommaviy axborot vositalariga taqdim etilayotgan har qanday maʼlumot, ayrim voqealarning tahliliy materiallari odamlarning kayfiyati, idroki, umuman, ongida oʻz aksini topishini hisobga olib, OAV oʻz harakatlari va soʻzlarining qonuniyligi va toʻgʻriligi uchun barcha masʼuliyatni his qilishlari kerak.

Asosiy qonunimizga kiritilayotgan oʻzgartish va qoʻshimchalar ommaviy axborot vositalari faoliyati uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratish, davlat va jamiyat oʻrtasida konstruktiv muloqotni yoʻlga qoʻyishga qaratilgan tegishli konstitutsiyaviy asoslarni shakllantirishga qaratilgan.

Bu boradagi xorijiy tajribani oʻrganar ekanmiz, shunga amin boʻldikki, Slovakiya, Ispaniya, Janubiy Koreya kabi bir qator xorijiy davlatlarning konstitutsiyalarida ham shunga oʻxshash normalar mavjud.

Ommaviy axborot vositalari borasida rivojlangan mamlakatlar tajribasi bilan qiziqayotgan oʻquvchilarimizga materiallar bilan tanishib, ularning OAV huquqlarini himoya qilish borasidagi normalarning samaradorligini oʻz koʻzlari bilan koʻrib amin boʻlishlarini maslahat bergan boʻlar edim.

Muzaffar Djalalov

Toshkent shahridagi Inha universiteti rektori