Фото: Иллюстратив фото

Оммавий ахборот воситаларига алоқаси бор ҳар бир киши «тўртинчи ҳокимият»нинг юртимизда эркинлик ва демократияни ўзида ҳис қилаётганини яхши биладилар. Бу, биринчи навбатда, 2016 йилдан бери уларнинг сони 30% га ўсиб, умумий сони 2000 тага етгани, жумладан, асосий қисми нодавлат бўлган бутунжаҳон Интернет тармоғидаги оммавий ахборот воситалари сони 700 тага етгани ҳам бунга яққол мисол бўла олади.

Глобаллашаётган ва рақамлашаётган дунё шароитида аксарият экспертлар матбуотнинг кучини биринчи ўринда деб ҳисоблайдилар. Тилшунослик, адабиёт, статистика, сиёсатга асосланиб, журналистлар сўзларни моҳирона ишлатиб, халқ ва унинг онгига етарли даражада кучли таъсир кўрсата оладилар. Бунинг сабаби шундаки, одамлар учун сўз эркинлиги кучи ҳокимият кучидан кучлироқдир.

Аммо юқоридаги сонларни сифат кўрсаткичларини ҳам параллель равишда ошириш оммавий ахборот воситаларига янада қулай шарт-шароит яратиш, кучли ҳуқуқий ҳимояни кафолатлаши зарур. Янгиланган Конституцияда оммавий ахборот воситаларига оид қисмида оммавий ахборот воситаларининг янада ишончли, самарали фаолият юритиши учун ҳозирги замон талабидан келиб чиққан ҳолда зарур бўлган ўзгартиш ва қўшимчалар айнан ўз аксини топган.

Демак, амалдаги Конституциямизда икки қисмдан иборат бўлган 67-моддасида: «Оммавий ахборот воситалари эркиндир ва қонунга мувофиқ ишлайди. Улар ахборотнинг тўғрилиги учун белгиланган тартибда жавобгардирлар.» (биринчи қисм); ва «Цензурага йўл қўйилмайди.» (Иккинчи қисм). Асосий қонуннинг мазкур моддаси асосида оммавий ахборот воситалари, давлат ва халқ ўртасидаги барча муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида», «Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида», «Журналистнинг касбий фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунлари билан тартибга солинади.

Бироқ, ушбу соҳани ҳимоя қилишни кучайтириш заруратидан келиб чиқиб, янг таҳрирдаги Конституциянинг 81-моддасида(амалдаги Конституциянинг 67- моддаси) ушбу эркинликни ким томонидан аниқ кафолатланиши янада аниқроқ ва батафсил мазмун билан тўлдирилди: «Оммавий ахборот воситалари эркиндир ва қонунга мувофиқ фаолият юритади. Давлат оммавий ахборот воситалари эркинлигини, уларнинг ахборот излаш, олиш, ундан фойдаланиш ва тарқатиш ҳуқуқларини амалга оширишни кафолатлайди.»

Бундан ташқари, амалдаги конституциядаги: «Улар маълумотларнинг тўғрилиги учун белгиланган тартибда жавобгардирлар» деган жумла улар қандай маълумотлар учун масъул эканликларини конкретлаштириш мақсадида оммавий ахборот воситалари ҳақидаги янги таҳрирдаги қонуннинг учинчи қисмида «Оммавий ахборот воситалари ўзлари тақдим этаётган маълумотларнинг тўғрилиги учун жавобгардир» деган жумла билан тўлдирилди.

Бугунги кунда оммавий ахборот воситалари инсон ҳаётининг кўп жабҳаларига кучли таъсир кўрсатмоқда. Улар бизнинг сайлов имтиёзларимизни ўзгартириши, бизни муайян масалалар бўйича позициямизни қайта кўриб чиқишга мажбурлаши ёки ҳатто бизни бутунлай ёлғон маълумотларнинг ҳақиқат эканлигига ишонтириши мумкин.

67-модданинг иккинчи қисми «Цензурага йўл қўйилмайди» жумласи алоҳида 82- моддада янада чуқурроқ ёритилди:

(Биринчи қисм) Цензурага рухсат берилмайди.

(Иккинчи қисм) Оммавий ахборот воситалари фаолиятига тўсқинлик қилиш ёки унинг фаолиятига аралашиш қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлади.

Кўриб турибмизки, Конституциянинг янги таҳрирдаги оммавий ахборот воситаларига оид бўлимида оммавий ахборот воситаларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, давлат ва жамият олдидаги масъулияти тўлиқ ва аниқ акс эттирилган, фаолиятига аралашиш ёки тўсқинлик қилишдан ҳимояланиши кафолатланган. Унинг алоҳида 82-модда сифатида қўшилиши эса мамлакатимизда оммавий ахборот воситаларининг эркин фаолиятига катта аҳамият берилаётганидан далолат беради.

Бироқ, биз танганинг иккинчи томонини истисно қила олмаймиз. Оммавий ахборот воситалари цензураси ҳақида гапирганда, танқидий бўлсада, объектив бўлган ва жамият учун ҳеч қандай хавф туғдирмайдиган ахборотни потенциал хавфли ахборотдан ажрата олишимиз керак. Объектив, ишончли хабарлар ниқоби остида тарқатилган ахборот фуқароларнинг соғлиғи ёки ҳаётига, уларнинг мулкига жиддий зарар етказиши, жамоат тартибини ва жамоат хавфсизлигини бузишга олиб келишини ҳам инобатга олишимиз керак.

Олдинги материалларда биз бу масалани кўриб чиқдик, лекин яна такрор айтаманки, бу ҳолда цензурани фақат ахборотни тўлиқ назорат қилиш механизми ёки давлатнинг сўз эркинлигига қарши кураш воситаси сифатида кўриб чиқиш мумкин эмас. Барча билимли ва соғлом фикрли фуқаролар давлат хавфсизлигига ёки жамиятнинг миллий мафкурасига жиддий таҳдид солувчи айрим босма материаллар ва оммавий ахборот воситаларини тақиқлаш зарурлигини нафақат тушуниш, балки қўллаб қувватланиши керак деб ҳисоблайман. Экстремистик фаолият, миллатчилик, ирқий ва диний камситиш, терроризм каби салбий ҳодисалар оммавий ахборот воситалари орқали жамиятга ёритиш ва тарқатиш қатъий тақиқланган.

Оммавий ахборот воситалари, юқорида айтиб ўтганимиздек, одамларнинг онгига, у ёки бу мафкуранинг шаклланишига жуда катта таъсир кўрсатаётганлиги сабабли, улар билан халқ ўртасидаги муносабатлар ишончли, онгли, шаффоф бўлиши керак.

Оммавий ахборот воситаларига тақдим этилаётган ҳар қандай маълумот, айрим воқеаларнинг таҳлилий материаллари одамларнинг кайфияти, идроки, умуман, онгида ўз аксини топишини ҳисобга олиб, ОАВ ўз ҳаракатлари ва сўзларининг қонунийлиги ва тўғрилиги учун барча масъулиятни ҳис қилишлари керак.

Асосий қонунимизга киритилаётган ўзгартиш ва қўшимчалар оммавий ахборот воситалари фаолияти учун энг қулай шарт-шароитларни яратиш, давлат ва жамият ўртасида конструктив мулоқотни йўлга қўйишга қаратилган тегишли конституциявий асосларни шакллантиришга қаратилган.

Бу борадаги хорижий тажрибани ўрганар эканмиз, шунга амин бўлдикки, Словакия, Испания, Жанубий Корея каби бир қатор хорижий давлатларнинг конституцияларида ҳам шунга ўхшаш нормалар мавжуд.

Оммавий ахборот воситалари борасида ривожланган мамлакатлар тажрибаси билан қизиқаётган ўқувчиларимизга материаллар билан танишиб, уларнинг ОАВ ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги нормаларнинг самарадорлигини ўз кўзлари билан кўриб амин бўлишларини маслаҳат берган бўлар эдим.

Музаффар Джалалов

Тошкент шаҳридаги Инҳа университети ректори