Foto: Arxiv surat

Mamlakatda barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega boʻlibgina qolmay, oʻz hududida va uning tashqarisida ham oʻz fuqarolarini huquqiy himoyasini taʼminlaydi. Konstitutsiya, shuningdek, Oʻzbekiston fuqarolarining oʻz vatanlari ichida erkin harakatlanishlari, istagan joylariga koʻchib borib yashash huquqlarini ham kafolatlaydi.

Bugungi kunda yangilangan Konstitutsiyada insonning huquq va erkinliklari ahamiyati ortib borayotganini taʼkidlanmoqda. Jumladan, 19-modda. Oʻzbekiston Respublikasida insonning huquq va erkinliklari xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalariga binoan hamda ushbu Konstitutsiyaga muvofiq eʼtirof etiladi va kafolatlanadi. Inson huquq va erkinliklari har kimga tugʻilganidan boshlab tegishli boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega boʻlib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, qonun oldida tengdirlar. Imtiyozlar faqat qonunga muvofiq belgilanadi va ijtimoiy adolat prinsiplariga mos boʻlishi shart.

Agar “zamonaviy huquqlar” taʼrifini koʻrib chiqsak, bu shubhasiz emas, degan xulosaga kelishimiz mumkin. Biroq, biz uning umumiy eʼtirof etilgan tarkibiy qismlarini aniqlashga harakat qilamiz.

Birinchidan, inson huquqlari umuminsoniy va individualdir, demak, ular jinsi, millati, irqi, yoshi va boshqalardan qatʼi nazar, barcha odamlarga tegishli boʻlib, uning ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, har bir shaxsga tegishlidir.

Ikkinchidan, inson huquqlari davlat ichidagi xususiyatga ega: davlat ushbu huquqlarni oʻzining amaldagi qonunchiligida mustahkamlab qoʻyish huquqiga ega, ammo shuni taʼkidlash kerakki, ular tomonidan yaratilgan yoki yaratilmagan. Shu maʼnoda inson huquqlari - bu davlat irodasidan qatʼi nazar va koʻpincha unga zid boʻlgan shaxsga tugʻilish paytidan boshlab koʻrinadigan tabiiy huquqlardir.

Uchinchidan, inson huquqlarining tan olinishi mamlakatning shaxs erkinliklari sohasiga aralashishdan tiyilishga majburligini va shuning uchun unga davlat aralashuvidan himoya qilishni nazarda tutadi.

Shu munosabat bilan shuni taʼkidlash mumkinki, inson va davlat oʻrtasidagi munosabatlarga ega boʻlgan xususiyatlar roʻyxati mavjud boʻlib, ular oʻz navbatida zamonaviy dunyoda shaxsning xalqaro huquq doirasida huquqiy shaxsga ega boʻlish gʻoyasini anglash uchun tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Bu munosabatlarni oʻrnatish jarayonida nafaqat davlat, uning vakillik organlari, balki shaxsning oʻzi ham katta darajada ishtirok etadi.

Shunday qilib, bu munosabatlar Konstitutsiyalarda ham, boshqa qonunlarda ham muayyan qoidalarni belgilash orqali tartibga solinadi. Bu jarayonda shaxsning ishtiroki faqat bevosita va vakillik demokratiyasi institutlari tufayli amalga oshiriladi. Oliy xalq vakilligi organi qonun ijodkorligi faoliyatini amalga oshirib, qonunlar va Konstitutsiyani qabul qiladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri demokratiya saylovlar va referendumlar orqali amalga oshiriladi.

Bu munosabatlarning mohiyatini ularning bir-birlari oldidagi oʻzaro javobgarligi va majburiyatlari orqali aniqlash mumkin. Biz uchun asosiysi shundaki, hozirgi vaqtda davlat inson huquqlari boʻyicha muayyan xalqaro shartnomalarda ishtirok etar ekan, nafaqat ishtirokchi davlatlar, balki shaxs oldida ham javobgardir.

Inson huquqlari oʻz tabiatiga koʻra ajralmas boʻlganligi sababli, davlat shaxsning shaxsiy hayotiga aralashishga haqli emas. Bunday huquqlar, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida taʼkidlanganidek, insoniyat oilasining barcha aʼzolarining ajralmas qadr-qimmati va erkinligidan kelib chiqadi.

Inson huquqlari — bu shaxsning tabiiy imkoniyatlari boʻlib, uning shaxsiy qadr-qimmati va jamiyat hayotining barcha jabhalarida yashash erkinligini taʼminlaydi. “Huquqlar” atamasi bilan bir qatorda “erkinliklar” atamasi ham qoʻllaniladi: vijdon va din erkinligi, fikr va soʻz erkinligi, matbuot, harakat erkinligi va boshqalar. Umuman olganda, bu tushunchalarni bir xil deb hisoblash mumkin. Fanda va qonun hujjatlarida “fuqaroning huquqlari”, “shaxsning huquqlari” kabi tushunchalar ham qoʻllaniladi.

Inson huquqlari, ular ichki qonunchilikda mustahkamlangan yoki mustahkamlanmaganligidan qatʼi nazar, ichki yoki milliy doiralar bilan cheklanishi mumkin emas, chunki ular xalqaro huquqning obyekti, shuningdek, tabiiy va ajralmasdir. Agar davlat oʻz qonunchiligida inson huquqlarini belgilab qoʻysa, u holda ular shu mamlakat fuqarosining huquqlariga aylanadi.

Inson va fuqaroning huquqlari jamiyat taraqqiyoti jarayonida shakllangan va ichki huquqiy hujjatlarda oʻz aksini topgan tabiiy kuchlar majmuidir. Davlatlar bu huquqlarni oʻz konstitutsiyalarida va boshqa qonunlarida mustahkamlab qoʻyishlari, shuningdek, ularning amalga oshirilishi va himoya qilinishini taʼminlashlari shart.

Shunday qilib, inson davlat tomonidan tashkil etilgan jamiyatning aʼzosi boʻladi.

N.I.Xalilova,

Oʻzbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti

Xizmat faoliyatini tarbiyaviy-psixologik taʼminlash

kafedrasi professori