Фото: Архив сурат

Мамлакатда барча фуқаролар бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлибгина қолмай, ўз ҳудудида ва унинг ташқарисида ҳам ўз фуқароларини ҳуқуқий ҳимоясини таъминлайди. Конституция, шунингдек, Ўзбекистон фуқароларининг ўз ватанлари ичида эркин ҳаракатланишлари, истаган жойларига кўчиб бориб яшаш ҳуқуқларини ҳам кафолатлайди.

Бугунги кунда янгиланган Конституцияда инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари аҳамияти ортиб бораётганини таъкидланмоқда. Жумладан, 19-модда. Ўзбекистон Республикасида инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари халқаро ҳуқуқнинг умумеътироф этилган нормаларига биноан ҳамда ушбу Конституцияга мувофиқ эътироф этилади ва кафолатланади. Инсон ҳуқуқ ва эркинликлари ҳар кимга туғилганидан бошлаб тегишли бўлади. Ўзбекистон Республикасида барча фуқаролар бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлиб, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши, ижтимоий мавқейидан қатъи назар, қонун олдида тенгдирлар. Имтиёзлар фақат қонунга мувофиқ белгиланади ва ижтимоий адолат принципларига мос бўлиши шарт.

Агар «замонавий ҳуқуқлар» таърифини кўриб чиқсак, бу шубҳасиз эмас, деган хулосага келишимиз мумкин. Бироқ, биз унинг умумий эътироф этилган таркибий қисмларини аниқлашга ҳаракат қиламиз.

Биринчидан, инсон ҳуқуқлари умуминсоний ва индивидуалдир, демак, улар жинси, миллати, ирқи, ёши ва бошқалардан қатъи назар, барча одамларга тегишли бўлиб, унинг ижтимоий мавқейидан қатъи назар, ҳар бир шахсга тегишлидир.

Иккинчидан, инсон ҳуқуқлари давлат ичидаги хусусиятга эга: давлат ушбу ҳуқуқларни ўзининг амалдаги қонунчилигида мустаҳкамлаб қўйиш ҳуқуқига эга, аммо шуни таъкидлаш керакки, улар томонидан яратилган ёки яратилмаган. Шу маънода инсон ҳуқуқлари - бу давлат иродасидан қатъи назар ва кўпинча унга зид бўлган шахсга туғилиш пайтидан бошлаб кўринадиган табиий ҳуқуқлардир.

Учинчидан, инсон ҳуқуқларининг тан олиниши мамлакатнинг шахс эркинликлари соҳасига аралашишдан тийилишга мажбурлигини ва шунинг учун унга давлат аралашувидан ҳимоя қилишни назарда тутади.

Шу муносабат билан шуни таъкидлаш мумкинки, инсон ва давлат ўртасидаги муносабатларга эга бўлган хусусиятлар рўйхати мавжуд бўлиб, улар ўз навбатида замонавий дунёда шахснинг халқаро ҳуқуқ доирасида ҳуқуқий шахсга эга бўлиш ғоясини англаш учун тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Бу муносабатларни ўрнатиш жараёнида нафақат давлат, унинг вакиллик органлари, балки шахснинг ўзи ҳам катта даражада иштирок этади.

Шундай қилиб, бу муносабатлар Конституцияларда ҳам, бошқа қонунларда ҳам муайян қоидаларни белгилаш орқали тартибга солинади. Бу жараёнда шахснинг иштироки фақат бевосита ва вакиллик демократияси институтлари туфайли амалга оширилади. Олий халқ вакиллиги органи қонун ижодкорлиги фаолиятини амалга ошириб, қонунлар ва Конституцияни қабул қилади. Тўғридан-тўғри демократия сайловлар ва референдумлар орқали амалга оширилади.

Бу муносабатларнинг моҳиятини уларнинг бир-бирлари олдидаги ўзаро жавобгарлиги ва мажбуриятлари орқали аниқлаш мумкин. Биз учун асосийси шундаки, ҳозирги вақтда давлат инсон ҳуқуқлари бўйича муайян халқаро шартномаларда иштирок этар экан, нафақат иштирокчи давлатлар, балки шахс олдида ҳам жавобгардир.

Инсон ҳуқуқлари ўз табиатига кўра ажралмас бўлганлиги сабабли, давлат шахснинг шахсий ҳаётига аралашишга ҳақли эмас. Бундай ҳуқуқлар, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида таъкидланганидек, инсоният оиласининг барча аъзоларининг ажралмас қадр-қиммати ва эркинлигидан келиб чиқади.

Инсон ҳуқуқлари — бу шахснинг табиий имкониятлари бўлиб, унинг шахсий қадр-қиммати ва жамият ҳаётининг барча жабҳаларида яшаш эркинлигини таъминлайди. «Ҳуқуқлар» атамаси билан бир қаторда «эркинликлар» атамаси ҳам қўлланилади: виждон ва дин эркинлиги, фикр ва сўз эркинлиги, матбуот, ҳаракат эркинлиги ва бошқалар. Умуман олганда, бу тушунчаларни бир хил деб ҳисоблаш мумкин. Фанда ва қонун ҳужжатларида «фуқаронинг ҳуқуқлари», «шахснинг ҳуқуқлари» каби тушунчалар ҳам қўлланилади.

Инсон ҳуқуқлари, улар ички қонунчиликда мустаҳкамланган ёки мустаҳкамланмаганлигидан қатъи назар, ички ёки миллий доиралар билан чекланиши мумкин эмас, чунки улар халқаро ҳуқуқнинг объекти, шунингдек, табиий ва ажралмасдир. Агар давлат ўз қонунчилигида инсон ҳуқуқларини белгилаб қўйса, у ҳолда улар шу мамлакат фуқаросининг ҳуқуқларига айланади.

Инсон ва фуқаронинг ҳуқуқлари жамият тараққиёти жараёнида шаклланган ва ички ҳуқуқий ҳужжатларда ўз аксини топган табиий кучлар мажмуидир. Давлатлар бу ҳуқуқларни ўз конституцияларида ва бошқа қонунларида мустаҳкамлаб қўйишлари, шунингдек, уларнинг амалга оширилиши ва ҳимоя қилинишини таъминлашлари шарт.

Шундай қилиб, инсон давлат томонидан ташкил этилган жамиятнинг аъзоси бўлади.

Н.И.Халилова,

Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги университети

Хизмат фаолиятини тарбиявий-психологик таъминлаш

кафедраси профессори