Фото: Shavkat Akramov

Bugungi kunda dunyo mevachiligida, xususan, unabi (chilonjiyda) koʻchatlarini yetishtirish, bogʻlarini barpo qilish va yalpi hosil miqdorini oshirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. 

Jumladan, dunyo boʻyicha hozirgi kunga kelib, subtropik meva guruhiga kiruvchi unabining jami barpo etilgan bogʻ maydoni 410 ming gektar boʻlib, yalpi hosil 7,5 mln. tonnani tashkil qiladi.

Unabi Xitoy, Hindiston, Janubiy Koreya, Afgʻoniston, Pokiston, AQSH va Rossiya kabi davlatlarda katta miqdorda yetishtiriladi. Xitoyda intensiv tipdagi unabi bogʻlari qariyb 200 ming gektardan ortiq maydonda barpo qilingan. 

Unabi mevalarini yetishtirish oziq-ovqat xavfsizligi globallashib borayotgan bugungi kunda hosildorlikni oshirish hamda sifatli hosil olish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.

Manbalarga koʻra, chilonjiyda mevasi tarkibida oʻrtacha 25-32 foiz, quritilganda 63,8 foizgacha shakar, 2,6 - 3,4 foiz oqsil, 3,7 foizgacha moy, 10 foizgacha tannid moddasi, 250 - 1300 mg foizgacha C vitamini, kaliy, magniy va pektin moddalari mavjud.

Tibbiyotda shamollashga qarshi, immunitetni oshiruvchi, qonni suyultiruvchi, asab sistemasini tinchlantiruvchi, yurak qon-tomir kasalliklari, ayniqsa, qon bosimiga qarshi hamda qon tarkibidagi xolesterin moddasini kamaytirish uchun foydalaniladi. 

Unabi mevasidagi vitaminlar miqdori limon va apelsinga qaraganda 10-15 barobar koʻpdir. Bu nafaqat dorivorlik xususiyati bilan, balki mevali oʻsimlik sifatida ham alohida eʼtiborga molik. Shu sabab koʻpgina davlatlarda uning yirik mevali serhosil navlari yaratilgan.

Bundan tashqari, unabi daraxti qurgʻoqchilikka, issiq, sovuq, kasallik va zararkunandalarga chidamli boʻlib, uzoq umr (300-yilgacha) koʻradi. 

Tez hosilga kiradi, har yili muttasil yaxshi hosil beradi. Tuproq tipi va relyefga unchalik talabchan emas. Unabining mevasi yirik, xushboʻy va mazali. Uning oziq-ovqat sanoatidagi ahamiyati katta. Yirik mevali navlari faqat oziq-ovqat sanoatida ishlatish maqsadida yetishtiriladi va maxsus plantatsiyalarda oʻstiriladi. Shu maqsadda Oʻzbekiston sharoitida unabining bir qancha yirik mevali navlari oʻrganilib, keng miqyosda oʻstirish tavsiya etilgan.

Olimlarimiz olib borayotgan tadqiqotlarida unabi urugʻlarining unuvchanligini oshirish, sifatli koʻchatlarni tezkor yetishtirish, moʻl va sifatli hosil olish agrotexnik elementlarini takomillashtirish masalalari muhim ahamiyatga ega.

Bu masalalarni hal etish esa respublikada ushbu qimmatli meva bogʻlarini barpo qilish uchun tezkor koʻchat yetishtirish, unabi bogʻlarining hosildorligi, meva sifati hamda ishlab chiqish samaradorligini oshirish imkonini beradi.

Samarqand davlat universiteti Agrobiotexnologiyalar va oziq-ovqat xavfsizligi fakulteti, agrokimyo va oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasi qishloq xoʻjaligi falsafa fanlari doktori (PhD) Lola Xolmirzayeva aynan ushbu oʻsimlikni oʻrganib, ilmiy tadqiqotlar olib borgan.

— Unabi mevasining taʼmi yoqimli, u quritilgan va quritilmagan holda isteʼmol qilinadi. Unabi mevasi terilgandan soʻng soya yerda quritiladi va shu holatda saqlanadi va isteʼmol qilinadi, — deydi Lola Xolmirzayeva. — Ayniqsa, unabi mevasidan qandolatchilikda hamda konserva sanoatida keng foydalaniladi. Mevasidan sharbat, murabbo, ichimliklar va konservalar hamda shirinliklar tayyorlashda foydalaniladi. 

Unabining asosiy dorivorligi tarkibida koʻp miqdorda rutin moddasi mavjud. Mevasida rutin moddasining mavjudligi tufayli u gipertoniya kasalligiga chalingan insonlar uchun qimmatli hisoblanadi. 

Bu daraxt, asosan, Oʻzbekistonning togʻoldi hududlarida oʻsadi. Unabi toʻrt-besh yildan boshlab hosil bera boshlaydi. Oʻttiz-qirq yoshdan boshlab serhosil daraxtga aylanadi, har yili meva soladi. Olti-yetti yoshli daraxtlar 18-20, oʻn besh-yigirma yoshlilari esa, 50 kilogrammgacha hosil beradi.

Behruz Shamsiddinov,

Samarqand davlat universiteti Axborot xizmati xodimi.