2026 йил 26–27 март кунлари Тожикистон Республикаси Президенти Эмомали Раҳмоннинг Ўзбекистон Республикасига амалга оширган расмий ташрифи икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг янги босқичга ўтаётганини яққол намоён этди. Мазкур ташриф Марказий Осиёда сўнгги йилларда шаклланаётган минтақавий яқинлашув жараёнларининг мантиқий давоми бўлиб, ўзаро ишонч, сиёсий ирода ва стратегик манфаатлар уйғунлиги асосида қурилаётган ҳамкорлик моделини акс эттиради.

Ўзбекистон ташқи сиёсатида 2016 йилдан бошлаб кузатилаётган очиқлик ва қўшни давлатлар билан конструктив мулоқотга асосланган ёндашув, айниқса давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган минтақавий ҳамкорлик ташаббуслари, Ўзбекистон–Тожикистон муносабатларида туб бурилиш ясади. 1990 йиллар охири ва 2000 йилларда кузатилган совуқлик ўрнини бугунги кунда ўзаро манфаатли, кўп қатламли ва тизимли ҳамкорлик эгаллади. Шу нуқтаи назардан, мазкур ташрифни нафақат икки томонлама алоқалар, балки бутун Марказий Осиё интеграцияси контекстида баҳолаш мақсадга мувофиқдир.

Ташриф доирасида эришилган келишувлар ва имзоланган ҳужжатлар мазмуни икки давлат ўртасидаги ҳамкорликнинг сифат жиҳатдан янги босқичга ўтаётганини кўрсатади. Хусусан, инновациялар ва рақамли технологиялар соҳасида имзоланган меморандум илмий-техник ҳамкорликни чуқурлаштириш, илғор технологиялар трансферини жадаллаштириш ҳамда стартап экотизимини ривожлантиришни назарда тутади. Мазкур ҳужжатда илмий лабораториялар ва технопарклар ташкил этиш, илмий ишланмаларни тижоратлаштириш механизмларини такомиллаштириш каби йўналишлар белгиланган бўлиб, бу икки давлат иқтисодий ҳамкорлигининг анъанавий моделдан инновацион моделга ўтаётганини англатади.

Шу билан бирга, таълим ва илмий ҳамкорлик йўналишидаги мавжуд натижалар ҳам алоҳида эътиборга лойиқдир. Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги олий таълим соҳасидаги муносабатлар 2018 йилда имзоланган ҳукуматлараро келишувлар асосида ривожланиб келмоқда. Бугунги кунда икки давлат олий таълим муассасалари ўртасида юздан ортиқ ҳамкорлик битимлари амал қилмоқда. Жумладан, Ўзбекистоннинг қарийб қирқта олий таълим муассасаси Тожикистоннинг йигирмадан ортиқ университетлари билан ҳамкорлик алоқаларини йўлга қўйган. Мазкур ҳамкорлик доирасида профессор-ўқитувчилар ва талабалар алмашинуви, қўшма илмий тадқиқотлар, илмий-амалий форумлар мунтазам равишда ташкил этилмоқда.

Статистик маълумотларга кўра, 2025/2026 ўқув йилида Ўзбекистон олий таълим муассасаларида 700 дан ортиқ Тожикистон фуқаролари таҳсил олмоқда. Бу кўрсаткич 2020 йилдаги 120 нафарга яқин талабадан кескин ошганини кўрсатади. Бундан ташқари, 2022–2025 йиллар давомида 100 дан ортиқ ўзбекистонлик илмий ходимлар ва профессор-ўқитувчилар Тожикистон олий таълим муассасаларида илмий сафарларда бўлган. Ушбу рақамлар таълим соҳасидаги ҳамкорлик динамик ва тизимли равишда кенгайиб бораётганини тасдиқлайди.

Гуманитар ҳамкорлик ҳам мазкур жараённинг ажралмас қисми сифатида намоён бўлмоқда. Тил ва маданият марказларининг очилиши, адабий ва илмий алмашинувлар, қўшма маданий лойиҳалар икки халқ ўртасидаги тарихий яқинликни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда. Хусусан, Самарқанд давлат университетида тожик тили ва адабиёти марказининг ташкил этилиши ҳамда Душанбе шаҳрида ўзбек тили ва адабиёти марказини очиш ташаббуслари маданий интеграциянинг муҳим кўрсаткичидир.

Мазкур ташрифнинг вақт жиҳатидан айнан ҳозирга тўғри келиши бежиз эмас. Бугунги кунда Марказий Осиё минтақаси сув ресурслари тақсимоти, транспорт-коммуникация йўлаклари учун рақобат ҳамда йирик геосиёсий кучларнинг таъсири каби мураккаб муаммолар билан юзлашмоқда. Бундай шароитда Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги яқинлашув минтақавий барқарорликни таъминлаш, ўзаро ишончни мустаҳкамлаш ва интеграцион жараёнларни жадаллаштиришга хизмат қилади.

Ташриф ташаббусининг Ўзбекистон томонидан илгари сурилгани ҳам муҳим сиёсий сигнал сифатида баҳоланиши лозим. Бу ҳолат Ўзбекистоннинг минтақадаги етакчи ролини мустаҳкамлашга интилаётганини ҳамда қўшни давлатлар билан прагматик ва узоқ муддатли манфаатларга асосланган сиёсат юритаётганини кўрсатади. Айниқса, сўнгги йилларда Ўзбекистон томонидан илгари сурилган Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари минтақавий интеграция учун муҳим платформага айланганини таъкидлаш жоиз.

Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги ҳамкорлик бугунги кунда фақат декларатив баёнотлар билан чекланиб қолмай, аниқ амалий механизмлар орқали амалга оширилмоқда. Таълим соҳасида қўшма дастурлар, жумладан «3+1» ва «2+3» шаклидаги таълим моделлари жорий этилган бўлиб, улар орқали юзлаб талабалар икки давлат олий таълим тизимида биргаликда таҳсил олмоқда. Бундан ташқари, профессор-ўқитувчилар алмашинуви, қўшма илмий тадқиқотлар ва илмий форумлар мунтазам равишда ташкил этилмоқда.

Инновация соҳасида эса янги меморандум асосида стартапларни қўллаб-қувватлаш, технология трансфери ва илмий ишланмаларни тижоратлаштириш йўналишларида ҳамкорликни кенгайтириш кўзда тутилган. Бу эса келажакда икки давлат иқтисодиётининг рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилади.

Келгусида Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги ҳамкорлик янада кенгайиши кутилмоқда. Хусусан, таълим экспортини ривожлантириш орқали Ўзбекистон минтақавий таълим марказига айланиши мумкин. Шу билан бирга, инновацион иқтисодиёт йўналишида қўшма технопарклар ва илмий марказлар ташкил этилиши эҳтимоли юқори.

Транспорт ва логистика соҳасида ҳамкорликни чуқурлаштириш орқали икки давлат ўз транзит салоҳиятини ошириши мумкин. Энергетика ва сув ресурслари соҳасидаги ҳамкорлик эса узоқ муддатли стратегик аҳамият касб этади ва минтақавий барқарорликни таъминлашда муҳим омил бўлиб хизмат қилади.

2026 йил март ойида амалга оширилган олий даражадаги ташриф Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги муносабатларнинг янги босқичга ўтганини тасдиқлайди. Мазкур жараён стратегик яқинлашув, иқтисодий ва илмий интеграция ҳамда гуманитар алоқаларнинг чуқурлашуви билан тавсифланади. Энг муҳими, икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик эндиликда қисқа муддатли манфаатларга эмас, балки узоқ муддатли стратегик мақсадларга асосланган тизимли моделга айланмоқда.

Бу эса нафақат биз учун, балки бутун Марказий Осиё минтақаси учун барқарор ривожланиш ва интеграция истиқболларини мустаҳкамловчи муҳим омил сифатида намоён бўлади.

Феруза Раҳматова,

Тошкент давлат шарқшунослик университети

Ташқи сиёсат ва халқаро иқтисодий муносабатлар институти

Халқаро муносабатлар йўналиши 2-олий 2-босқич талабаси.