Маҳсулотлар экспортини амалга ошириш учун аввало маҳсулотнинг келиб чиқиш сертификати талаб этилади. Бу сертификат ихтиёрий деб белгиланган бўлса-да, амалда ҳар бир хорижий харидор томонидан талаб этиладиган сертификат ҳисобланади. Маҳсулотнинг келиб чиқиш сертификати уни айнан қаерда ишлаб чиқарилганлигини тасдиқловчи ҳужжатдир.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 13 декабрдаги «Товарларнинг келиб чиқишини сертификатлашни ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 994-сонли қарори билан тасдиқланган низомга кўра, мазкур фаолият билан Ўзбекистон Республикаси Инвестициялар ва ташқи савдо вазирлиги ёки у томонидан ваколат берилган ваколатли орган, шунингдек экспорт қилувчи/ариза берувчининг ариза-декларацияси асосида сертификат бериш Савдо-саноат палатаси томонидан амалга оширилади.

Лекин амалда соҳада фаолият юритаётган ваколатли орган фақатгина «Ўзбекэкспертиза» АЖ ҳисобланади. Бошқа ҳеч бир тадбиркорлик субъекти эса соҳага аралаша олмайди. Ҳолбуки, юридик жиҳатдан «Ўзбекэкспертиза» АЖ ҳам давлат ва хўжалик бошқаруви органлари таркибига кирмаган (лекин давлат улуши 51%) тадбиркорлик субъекти ҳисобланади. Бошқача айтганда, сертификатлаш хизматини кўрсатиш ваколати фақатгина бир тижорат ташкилоти қўлига берилиб, яна бир сунъий монополия яратилгандек туюлмоқда (ким билади бундай кичик монополь корхоналар яна қанча экан??). Бу эса ўз навбатида Ўзбекистон Республикасининг «Рақобат тўғрисида»ги Қонунининг 12-моддасига зид келади.

Шундай экан, нега товарларнинг келиб чиқиш сертификатини бериш бўйича ваколатли орган тадбиркорлик субъекти бўлса, нега бошқа тадбиркорлик субъектлари бу фаолият билан шуғулланмайди? Нега ваколатли орган мақомини бериш, бу учун қўйиладиган талаблар тўғрисида ҳеч қандай йўриқнома йўқ?

Ечим эса оддий. Вазирлар Маҳкамасининг 994-сонли қарори билан тасдиқланган Низомга ўзгартириш киритиш ва унда товарларга келиб чиқиш сертификатини бериш ваколатини бериш тартибини (аккредитация, лицензия, рухсатнома ) ҳамда бу фаолият билан шуғулланувчи ташкилотлар усидан назорат механизмини ишлаб чиқиш талаб этилади.

Сертификатлаш хизматини кўрсатиш ваколатини зарур талабларга жавоб берадиган бошқа тадбиркорлик субъектларига тақдим этиш нафақат сунъий яратилган монополияга барҳам беради ҳамда рақобат муҳитини яратади, балки кўрсатилаётган хизматлар сифатини ошишига, янги иш ўринлари яратилишига, ҳужжатларни расмийлаштириш муддатини қисқартириш орқали экспорт жараёнини енгиллаштиришга ва билвосита мамлакат экспорт ҳажмини ўсишига хизмат қилади. Энг муҳими, бугунги кунда экспорт қилинаётган маҳсулотларга келиб чиқиш сертификатини олишда тадбиркорлик субъектлари дуч келаётган маиший коррупцияга чек қўяди.

Бу масала бўйича ўз таклиф ва мулоҳазаларимизни Ўзбекистон Либерал Демократик партияси номидан Ҳукуматга кўриб чиқиш учун юбориш мақсадида фракция муҳокамасига тақдим этиш режалаштирилмоқда.

Дониёр Ғаниев,
Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати