«Nature Communication» журналида чоп этилган тадқиқот натижаларига кўра, ҳатто қисма муддат ифлосланган ҳаво ҳам инсон фикрлаш қобилиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигини кўрсатди.

Олимларнинг аниқлашича, бир неча соат давомида ифлосланган ҳаво муҳитида бўлиш диққатни жамлашни қийинлаштиради, ҳис-туйғуларни тушунишни оғирлаштиради ва танлаб эътибор қаратиш қобилиятини пасайтиради. Бу эса кундалик ҳаёт ва иш самарадорлигига таъсир қилиши, узоқ муддатли оқибатларга сабаб бўлиши мумкин.

Олимлар ушбу таъсирни текшириш учун тадқиқот иштирокчиларини икки гуруҳга ажратиб, уларнинг бир гуруҳини ифлосланган ҳаволи хонага, иккинчисини тоза ҳаволи хонага экспозиция қилишди. Улар иштирокчиларнинг ақлий қобилиятларини ифлосланган ҳавога таъсир қилишдан олдин ва тўрт соат ўтгандан сўнг текшириб, хотира, диққат, ҳис-туйғуларни англаш ва тезкор фикрлаш қобилиятини баҳоладилар.

Тадқиқот натижалари шундай хулосага келди: ҳаво ифлосланиши, нафас олиш усулидан қатъи назар, танлаб эътибор қаратиш ва ҳис-туйғуларни англаш қобилиятини пасайтирди. Бу эса ҳатто кундалик фаолиятларда ҳам қийинчиликларга олиб келиши мумкин.

Мутахассислар ифлосланган ҳаво таъсири остида тананинг яллиғланиш реакциясига учраши мумкинлигини тахмин қилмоқдалар. Бу эса айрим когнитив функцияларнинг издан чиқишига олиб келади.

Гап шундаки, диққат ва ҳис-туйғуларни англаш жараёнлари бундай таъсирга сезгир бўлиб, қисқа муддатли ҳаво ифлосланиши ҳам уларни заифлаштириши мумкин. Шу билан бирга, ишчи хотира каби айрим когнитив функциялар бундай таъсирга чидамлироқ эканлиги аниқланди.

Биргаликда тадқиқот ўтказган Бирмингем ва Манчестер университетлари олимлари бу натижалар ҳақида шундай фикр билдиришди. «Бизга ҳатто қисқа муддатли ҳаво ифлосланиши кундалик ҳаётда муҳим бўлган когнитив функцияларга таъсир қиладиган жиддий муаммо эканини кўрсатди», дейди доктор Томас Фахерти.

Профессор Фрэнсис Поп эса шундай деди: «Ифлосланган ҳаво одамларнинг ақлий фаолиятига таъсир қилади ва бу жамият ҳамда иқтисодиёт учун катта хавфдир. Ҳар қандай иш самарадорлиги мия фаолиятига боғлиқ эканлигини ҳисобга олсак, бу муаммони жиддий қабул қилиш керак».

Когнитив қобилиятлар инсон кундалик ҳаётида муҳим рол ўйнайди. Масалан, танлаб эътибор қаратиш одамга супермаркетда керакли маҳсулотларни танлаш, нотўғри харидлардан қочиш ва тўғри қарор қабул қилишда ёрдам беради. Ишчи хотира эса бир вақтнинг ўзида бир неча ишни уддалаш, жадвал тузиш ва мулоқот жараёнини осонлаштириш каби вазифалар учун зарурдир.

Ҳис-туйғуларни англаш ва тушуниш қобилияти ҳам жамиятда ўзини тутиш учун муҳимдир. Бу инсонга атрофдагиларнинг ҳис-туйғуларини тўғри баҳолаш, мулоқотда мос равишда ҳаракат қилиш ва тўғри ижтимоий муносабатлар ўрнатишда ёрдам беради.

Тадқиқотнинг энг муҳим жиҳатларидан бири шундаки, у инсон ақлий қобилиятига ҳаво ифлосланишининг узоқ муддатли таъсирини ҳам ўрганиш зарурлигини кўрсатмоқда. Айниқса, болалар ва кексалар каби заиф гуруҳлар учун бундай таъсир катта хавф туғдириши мумкин.

Бу борада Манчестер университети профессори Гордон МакФигганс шундай фикр билдирди: «Ҳаво ифлосланиши инсон миясига қандай таъсир қилишини тушуниш жуда муҳим. Айниқса, ёши катта одамлар учун бу жуда жиддий масала, чунки уларнинг мияси бундай ташқи таъсирга нисбатан кучсизроқ бўлади».

Ҳаво ифлосланиши бутун дунёда инсон соғлиғига энг катта хавфлардан бири ҳисобланади. Ҳар йили миллионлаб одамлар ҳаво сифати пастлиги сабабли турли касалликлардан азият чекишади. Ифлосланган ҳаво юрак-қон томир ва нафас йўллари касалликларини келтириб чиқариши мумкин, шунингдек, асаб тизимига таъсир қилиб, Альцгеймер ва Паркинсон каби касалликларга сабаб бўлади.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, ҳаво ифлосланиши туфайли 2015 йилда 4,2 миллиондан ортиқ одам ҳаётдан кўз юмган. Бунинг асосий сабаби ПМ2.5 деб аталувчи майда заррачалардир. ЖССТ тавсияларига кўра, ҳаво ифлосланиши суткалик 15 мкг/м³ ва йиллик 5 мкг/м³дан юқори бўлмаслиги керак.

Ҳаво ифлосланишининг ақлий фаолиятга таъсири тўғрисидаги ушбу тадқиқот яна бир бор атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва ҳаво сифатига оид қатъий чоралар кўриш зарурлигини кўрсатмоқда. Ҳукуматлар нафақат ҳаво ифлосланишини камайтириш, балки унинг инсон соғлиғига узоқ муддатли таъсирини ўрганиш ва бундай хавфларнинг олдини олиш бўйича чоралар кўриши керак.

Ҳар бир инсон эса ҳаво ифлосланишидан ўзини ҳимоя қилиш учун шахсий чоралар кўриши лозим. Масалан, кўчага чиққанда ҳимоя ниқобларидан фойдаланиш, муҳити яхши бўлган жойларда сайр қилиш ва уйда ҳавони фильтрлаш учун мосламалардан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Ҳаво тозалиги фақат нафас олиш учун эмас, балки онгимиз соғлом ишлаши учун ҳам жуда муҳим экани яна бир бор исботланди.

Сўнгги йилларда Тошкент шаҳрида ҳаво сифати сезиларли даражада ёмонлашди, бу айниқса қиш мавсумида яққол намоён бўлмоқда. Ҳаво сифат индекси кўрсаткичи мунтазам равишда «Жуда зарарли» даражага чиқиб-тушганини кўрамиз.

Бу ҳолат кўмир ва бошқа зарарли ёқилғиларнинг кенг миқёсда ишлатилиши, автомобил чиқиндиларининг кўпайиши ва шаҳарнинг саноатлашувининг кучайиши билан боғлиқ. Бундан ташқари, яшил ҳудудларнинг қисқариши ва экологик чораларнинг етарлича кучли эмаслиги бу жараённи тезлаштирган.

Ҳаво сифати ёмонлашиши фуқаролар саломатлиги, хусусан нафас олиш тизими ва юрак-қон томир касалликлари бўйича хавфларни оширмоқда. Ушбу вазият шаҳар экологик бошқарувини такомиллаштириш ва ҳаво ифлосланишини камайтиришга қаратилган қатъий чораларнинг зарурлигини кўрсатади.

Санжар Шомуродов тайёорлади.