Кино ҳақида узоқ ёзиш мумкин, бироқ қанча ёзсада асл асарларни тўла баҳолаб бўлмайди. Уларни ортиқча таърифлашга ҳожат йўқ. Шунчаки кино кеча ва бугун, ёшлик ва кексалик ҳақида сўзлайди, меҳрсизликдан ташна чол қиёфасида чойга талпинади. Томошабин эса чойгача бўлган уч қадамни бутун бир умрдек тасаввур қилади. Уч қадамдан сўнг ҳам етишилмаган чой сабаб вақт тўхтаб қолгандек бўлади.

Сезганингиздек биз 4 девор ичига бутун умрни жойлай олган ёш, истеъдодли режиссёр Шокир Холиқов билан «Чой» фильми ва кино санъати ҳақида суҳбатлашамиз.

– Facebook'даги шахсий саҳифангизга «барча киночиларга ўргатишни хоҳлайди» мазмунидаги пост қолдиргансиз, келинг, суҳбатимизни шу каби фикрларингиз билан бошласак. Бундай фикрлар билдиришингизнинг боиси нимада?

– Мен шахсият билан боғлиқ постлар қолдирмайман. Асосан умумий хулосаларимни ёзаман. Бу хулосаларга қандай келганимни, нима сабабдан шундай ўйлаганимни тушунтира олмайман. Шунчаки ўйлаганларимни ёзаман, холос.

– "Чой" кинода турли деталлардан фойдаланганингиз эътиборни тортди. Уларга сиз қандай маъно юклагансиз?

– Катта маъно йўқ. Масалан, бўри тирноғини биламиз ҳаммамиз, омад келтиради, куч-қувват деймиз. Бўри тирноғи ипни охирида. Чолни умидлари шунда, битта қўнғироқ. Чол барчасини шу бўри тирноғи билан ҳал қилади. Ип эса умр чизиғи. Суратлар эса ипнинг охиридан бошигача, агар чол томондан юрадиган бўлсак, чолнинг ёлғиз қолган давригача бўлган муддатни кўрамиз. Аввал чолни ўзи, кейин хотини, касби нима бўлгани, кичикроқ, тўй олди суратлари, ундан сўнг ёшликдаги расмлари жойлаштирилган. Умуман олганда уларга қараб чолнинг ҳаёт тарихини кўриш мумкин.

Кўриниб турибди, у овчи. Хонада овчининг милтиқлари бор.

кўраётган киноларнинг қаҳрамони шу пайда туғилиб қолади, Унинг ўтмиши бўлмайди. Менга шундай туюлади. Ўша кинофильм бошлангандан, қаҳрамон ҳам шу ердан бошлангандек туюлади. Ўтмиши қанақа эди деган саволлар бўлиши керак ва унга имкон қадар бошланган нуқтадан бошлаб жавоб бериб бориш керак.

Шунинг сабаб у нарсалардан ўтмиши учун ва чолни характери қанақа бўлган, умуман олганда ким бўлган шу каби саволларга жавоб сифатида фойдаланилган, ҳам рамзий маънога кўчирилган, ҳам томошабинда юзага келадиган саволларга жавоб сифатида берилган.

– Картинада деярли сўзлар ишлатилмаган. Агар фильмда диалоглардан фойдаланилганда, уни қандай тасаввур қилардингиз? Нима учун айнан шу услубдан фойдаланилган?

– Шу вазифа қўйилган эди. Мен кўп айтганман. Ёлқин акани курсида сценарий ёзардим мен. Ўша курсда ҳеч қаерга чиқилмайдиган, битта уйда бўладиган гап-сўзсиз асар ёзиш керак эди. Мен ўша топшириқ учун «Чой»ни ёзгандим. Мен чегаралар доим бўлиши керак деб ҳисоблайман. Чегара учун шу кино (сценарий)ни ёзганманда. Агар менга эркинлик берилганда, билмадим бу нарса чиқармиди ёки йўқ.

– «Чой» фильмига маълум чегара қўйилган экан, лекин «Бизни тушунишмайди» фильмида ҳам асосан нигоҳлар тилга кирган. Бу сиз танлаган ижодий услубми? Хўш, нега қаҳрамонларингизни гапиртиришни истамайсиз?

– Тушунтиришим қийин. Кинонинг кучи мен учун сўз билан эмас, кўрсатиш билан. Қаҳрамоннинг юзи, атроф-муҳит, уй, ҳар бир деталь ҳамма нарса гапириши керак. Энг қийналиб кетганида десаммикан ёки шу сўзсиз тушунтириб бўлмайдиган вазиятдагина сўз ишлатиш керак деб ўйлайман. Мен шундай ҳисоблайман. Бундан кейинги ишларим ҳам худди шундай бўлади. Буни ўзимга қўйилган чегара деб айта қолайлик.

– Биламизки реал ҳаётга асосланган фильмлар ҳар ерда қадрланади ва ўз мухлисларини топади. «Чой» фильмини яратишингизга нима туртки бўлган?

– Қишлоққа борганман. Мен кўрган қаҳрамон соғлом кампир эди. Деразада эса чой турарди. Мен шунчаки ўйлаганманки, агар кампир ногирон бўлганда ва ўша чойни ичгиси келганида унга етиб кела олармиди ёки йўқми деб. Сценарий шундан ёзилган.

– Кўплаб фильмларда қаҳрамонларнинг юз ифодаларига нисбатан ҳам кўра кўпроқ уларнинг сўзларни қандай етказишига асосий эътибор қаратилади. «Чой» фильмида чол ўзининг барча сўзларини сўзсиз етказиб бера олган. Бу каби актёрларни танлашда асосан нималарга эътибор берасиз? Актёр танлаш жараёни узоқ ва мураккаб кечмайдими?

– Йўқ, мен ҳеч қандай ортиқча нарса талаб қилмаганман. Шунчаки чолни соқоли бўлиши керак эди. Айнан «Чой» фильми учун 6-7 та актёр кўрганман. Ўзи бир кўришда мияга «тепади», режиссёрда мана шу мени актёрим деган ўй ўтади. Шахсан менда шундай.

– Чегара оралиғидаги такрорлардан қўрқмайсизми?

– Йўқ, бу дунёда қўрқиб яшаб бўлмайди. Шунинг учун қўрқмайман. Чунки барбир такрор ҳам айнан такрор бўлмайди. У бошқача чиқади. Фикр доирасида такрор қилсангиз, у такрорингиз бошқа вазифа учун хизмат қилади. Лекин кўпроқ такрорламасликка ҳаракат қилинади. Тажриба шундан орттирилади. Машҳур режиссёрлар ҳам айтади: «Мен ўғрилик қиламан (яъни такрор қиламан), лекин ўзимники бўлади», деб.

– Фильмларингиз («Чой» ва «Дилемма» мисоли)да арава ва шу каби ўзбекона дарвозлар, умуман хонадонларга кўпроқ эътибор берасиз, назаримда. Бу сизни услубингиз бўлиб қоладими ёки кейинги киноларда бошқача йўсинда ҳам кўришимиз мумкинми?

– Арава «Дилемма»да кутилмаганда бўлган, «Чой»да ўзимиз қўйганмиз. Иккинчидан, муҳит шунақа. Масалан чет элда бундай муҳит топилмайди. Йўқ. Ёки қўшниларимиз Тожикистон, Қирғизистонда ҳам. Ҳеч қаерда сиз яшаётган жой йўқ. Сиз кўраётган кадр фақат шу ерда бор. Битта у бутун дунё бўйлаб. Менга шу муҳим. Фолкнерни бир гапи бор: «Мени дунё ўқиши учун мени мана шу қишлоқда туғилганимни ўзи кифоя қилади», дейди. Шундай экан, бизни дунё кўриши учун, менинг фикримча, мана шу Ўзбекистонда туғилганимиз етарли. Ва шуни кўриш, кўрсата олишга ҳаракат қилиш керак фақат. Шунинг учун бу такрорлар балки бўлар, бу балки бўлмас. Бу рассомларнинг иши. Яъни кадрни бойитиш, масалан ёзилмаган деталлар бўлади. Уларни рассомлар қўяди. Ўша аравалар масалан ёзилмаган деталлар. Уларни муҳитни бериш учун рассом жойлаштиради. Бундан кейин балки такрор бўлар, балки бўлмас.

– Бу савол айнан киноларингиз юзасидан эмас, Халқаро Канн кинофестивалида ғолиб бўлганингиздан кейин «Ўзбеккино»нинг сизни тақдирлаши ижтимоий тармоқларда шов-шувга айланди. Ўшанда сизга билдирилган муносабатдан нимани ҳис қилгансиз?

– У ҳолат менга у қадар «қаттиқ» таъсир қилмади. Чунки мен кимдир учун қилмаганман у ишни. Мен бировдан ёрдам ҳам ёки бирон совға ҳам кутмаганман. Кутмайман ҳам. Тўғри бирозгина юракка «тегган» бўлиши мумкин яъни ёшларга муносабат шуми деган маънода. Бу ҳам мен ўзим учунгина эмас. Мен умумий ёшларни ичида бўлганим учун бирозгина кўнглимга тегган бўлиши мумкин.

Агар шахсан ўзим учун бўлса, менга у каби нарсаларни умуман қизиғи йўқ. Бунақа нарсаларга умуман эътибор бермайман. Мен ўзим учун кино қиламан. Бировдан ёрдам кутиш, бировдан кўмак ёки бир рағбат кутиш, ёки бировга ёқиш учун нарса қилмайман. Шу жиҳатдан деярли ўзимга таъсир қилгани йўқ. Лекин менинг атрофимдагиларга: «Шуми энди» деган фикр уйғонган бўлиши мумкин. Шу сабаб бироз менга ҳам таъсир қилган.

– Ҳозирда «Ўзбеккино» ва режиссёрлар ўртасида турли можаролар, конфликтлар юзага келмоқда. Сиз соҳа ичидаги ёш режиссёр сифатида бунга қандай қарайсиз? Шахслар ўртасидаги конфликт сабаб ўзбек киноси йўқотишларга учрамаяптими?

– Булар менга аҳамиятсиз. Менга фақат кино керак. Бошқа ҳеч нарса керак эмас. Кино оламан бўлди.

– Самимий суҳбат учун раҳмат. Яратган киноларингиз билан бунданда юқори натижаларга эришишингизга тилакдошмиз. Сиздан янги фильмлар кутиб қоламиз.

"Халқ сўзи"