Тошкент халқаро инвестиция форумининг биринчи кунида “Рақамли пуллар: келажакка назар” мавзусида панель мунозараси бўлиб ўтди.

Муҳокама давомида рақамли пулни ривожлантириш истиқболлари ва уларнинг банк, молия ва умуман жамиятга таъсири кўриб чиқилди. Модератор – Trace Capital Holdings бошқарувчи директори Тимоти Юн маърузачилардан рақамли пулларнинг ривожланиши ҳақида қандай фикрда экани, бу жараённинг ижобий ва салбий томонлари, жумладан, Ўзбекистондаги реаллик нуқтаи назаридан ҳам сўради. Ушбу замонавий ҳисоб-китоб усули қандай муаммоларни ҳал қилади?

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки раиси ўринбосари Илҳом Абдуғафоров рақамли пуллар аҳолига тезлик, хавфсизлик ва қулайлик каби афзалликларни тақдим этишини таъкидлади. Тўловни амалга ошириш харажатлари камаяди, бу ҳам аҳоли томонидан улардан фойдаланишга ёрдам беради. Истеъмолчилар учун молиявий инклюзияга эга бўлиш рақамли пулларнинг ривожланишига ҳам ёрдам беради.

– Технологиянинг ўрни юқори, – дейди Илҳом Абдуғоффоров. – Марказий банк томонидан тезкор тўловларнинг иккита тизимини жорий қилдик, улар, жумладан, тадбиркорлик субъектлари учун ҳам фойдалидир. Биометрик идентификация ишга туширилди, бу нафақат тўловларни амалга ошириш, балки шахсни аниқлаш имконини ҳам берди. Технологик тараққиёт, аҳоли ва бизнеснинг ўсиб бораётган эҳтиёжлари бу йўналишни янада ривожлантиришни талаб қилади. Мисол учун, шуни айтаманки, агар бизда 35 та банк бўлса, улар билан 54 та тўлов ташкилоти рақобатлашади. Электрон тижорат ҳар йили икки баробар ортиб бормоқда. Ўтган ҳисобот йилига нисбатан фойдаланувчиларнинг 70 фоизи электрон ҳамён очишни бошлади.

Мутахассиснинг таъкидлашича, Марказий банк молиявий саводхонликни ривожлантириш мақсадида ҳудудларда аҳоли, жумладан, кекса авлод вакиллари билан ишловчи янги бўлим ташкил этган.

VISA компаниясининг минтақавий директори Кристина Дороснинг фикрича, рақамли пул эндиликда рақамлаштириш туфайли ҳаётимизнинг муҳим қисмига айланди. Унинг фикрича, Ўзбекистондаги шароитлар кўплаб янги бўшлиқлар мавжудлиги ва технологияларнинг фаол ривожланиши туфайли жуда яхши.

- Ҳаётимизнинг маълум бир қисми телефонларга “боғланган”, шунинг учун ҳам рақамли пулга қизиқиш юқори. Унинг ривожланиш аниқ эди. Одамлар рақамли пулга етарли баҳо беришмаган. Бундан 20 йил олдин кредит олиш учун қўнғироқ қилишингиз, банкни излашингиз ёки ўзингиз боришингиз керак эди. Энди смартфонингизда иловани очиб, кредит олиш учун ариза беришингиз кифоя. Албатта, бу жараёнда технологик тараққиёт муҳим ўрин тутади. Технологиянинг жадал ривожланиши сизга тобора кўпроқ фойдаланувчиларни жалб қиладиган янада қулай ва хавфсиз тўлов усулларини яратишга имкон беради. Бундан ташқари, коронавирус пандемияси бизни рақамли пуллардан кўпроқ фойдаланишга ундади, чунки бу қулай. Буларнинг барчаси ривожланишнинг бир қисми. Менимча, Ўзбекистонда имкониятлар кўп, жумладан, технологиялар ва рақамли тўловларни ривожлантириш учун.

Ҳозирда электрон пул фаол ривожланиш босқичида ва бу бир неча омилларга боғлиқ. Биринчи навбатда, бу ҳозирда кўпчиликда мавжуд бўлган мобил телефонларнинг ривожланиши. Айнан у электрон пулни ривожлантириш учун муҳим омил ҳисобланади. Турли хизматлар ва товарлар учун тўловларни амалга ошириш учун мобил қурилмалардан фойдаланаётганлар сони ортиб бормоқда, бу эса электрон пуллар ҳажмининг сезиларли даражада ошишига олиб келади.

KPMG консалтинг бўлими раҳбари Фаррух Абдуллахонов ушбу ҳисоб-китоб воситаси туфайли рақамли тизимда маблағни тежаш ва ошириш мумкинлигини таъкидлади. Мутахассиснинг таъкидлашича, Ўзбекистонда ушбу йўналиш учун улкан салоҳият мавжуд, шу жумладан рақамли пулдан муқаррар равишда фойдаланадиган ёш авлод туфайли.

– Савол туғилади, биз рақамли пулга муқобил сифатида нимани таклиф қилишимиз мумкин? — дейди Фаррух Абдуллахонов. Яъни, технология аллақачон ривожланмоқда. Электрон форматда истеъмолчилар билан ишонч даражасини ва маблағлар айланишида шаффофликни шакллантириш осонроқ.

Мутахассиснинг фикрича, сўнгги беш йил ичида мамлакатнинг “кўтарилиши” учун пойдевор яратишда муваффақиятлар мавжуд.

ZoodPay ва ZoodMall асосчиси ва бош директори Майкл Хой компаниянинг ўзгариб бораётган Ўзбекистондаги ривожланиш тарихи билан ўртоқлашди:

– Бизнинг маркетплейсимиз кредитлаш асосида қурилган. Биз истеъмолчини кичик кредитлар билан таъминлаймиз, ижобий кредит тарихига эга бўлган шахсга эса каттароқ миқдорда маблағ ажратамиз. Бизда кредит ташкилоти ва электрон тижорат ўртасида шундай микст мавжуд. Тўрт йил аввал Ўзбекистонда пул муомаласининг 85 фоизи нақд пулда амалга оширилган эди. Энди кўпроқ одамлар рақамли транзакцияларга ўтмоқда, яъни истеъмолчилар электрон тижоратдан ҳам фойдаланиш имкониятига эга. Қоғоз пуллар, ўз навбатида, бозордаги ўзгаришлар ва мижозлар эҳтиёжларига тезда жавоб беришга имкон бермайди. Бироқ, рақамли маконда барча операциялар маълумотлар базасида кузатилади ва сақланади, бу эса истеъмолчиларнинг одатларини таҳлил қилиш ва бозор тенденцияларини яхшироқ прогноз қилиш имконини беради.

Шу билан бирга, Ўзбекистонда қоғоз пул ҳали ҳам оммабоп бўлсада, тобора кўпроқ одамлар электрон пулга ўтмоқда ва бу уларнинг ривожланиши учун янги имкониятлар очмоқда.

Майкл Хой Президент Шавкат Мирзиёевнинг ТХИФ-2023даги нутқини қайд этиб, Ўзбекистон финтеч соҳасида ўз иштирокини ошираётганини таъкидлади. Унинг таъкидлашича, рақамли пуллардан фойдаланиш бутун экотизимни яратиши ва кредит шартларини яхшилаши мумкин. Мутахассиснинг қайд этишича, электрон пуллар компанияларга кўпроқ кредитлар бериш ва жалб қилинган маблағлар миқдорини камайтириш имконини беради. Истеъмолчилар ҳар доим пулни тез ва қулай тарзда олишни хоҳлашади ва электрон пул буни амалга оширади. Уларнинг ёрдами билан кредит олишни тезлаштириш ва соддалаштириш мумкин, бу эса ўз навбатида қарз олувчининг кредит тарихига ижобий таъсир қилади.

“Бир неча йил олдин вазият бошқача эди. Илгари ИТ соҳасига бундай инвестиция киритилмаган бўлса, эндиликда мамлакатимизда янги иш ўринлари яратувчи компаниялар, университетлар, ташкилотлар кўпайиб бормоқда. Ўсиш кузатилмоқда, Ўзбекистонда бунинг учун барча шароитлар мавжуд”, — деди Майкл Хой.