Аҳолини рўйхатга олиш — аҳоли ҳақидаги маълумотларнинг асосий манбаи ҳисобланади. Назарий жиҳатдан, аҳолини ўз яшаш жойларидан қатъи назар, одамлар мажмуаси сифатида тасаввур қилиш мумкин.

Одатда, аҳоли ҳақида гапирганда, биз маълум бир мамлакат ёки унинг бир қисми (минтақа, туман, шаҳар) аҳолиси ҳақида гапирамиз. Одамлар ушбу ҳудуднинг аҳолисини аниқлаш учун яшаш жойларини ўзгартириб, кўчиб ўтишгани учун, қайси ҳудудни аҳолига тегишли, деб ҳисоблаш керак.

Аҳолини рўйхатга олиш энг муҳим вазифани ҳал қилади, яъни муайян мамлакатнинг кўп ёки камроқ аниқ сонини аниқлайди. Аҳолини рўйхатга олиш-пенсия, болалар нафақалари, иқтисодиётга инвестициялар, қишлоқ хўжалиги ва бошқа йўналишлар учун аниқ ҳисоб-китобларни амалга оширади. Аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари ишлаб чиқаришнинг жойлашиши ҳамда кенгайишига, товарларни тақсимлашга, инсон салоҳиятидан фойдаланишга таъсир қилади.

Аҳолини рўйхатга олиш миллий статистиканинг энг қиммат ва кенг кўламли статистик тадбирдир, аммо унинг ёрдами билан демографик ҳамда ижтимоий кўрсаткичлар бўйича аҳолининг ҳолати ҳақида аниқ, қолаверса, ишончли маълумот олишингиз мумкин.

Аҳолини рўйхатга олишнинг асосий «мижози» давлатнинг ўзи ҳисобланади. Аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари ҳукумат учун таълим ёки соғлиқни сақлаш тизими, иш билан таъминлаш тизимини режалаштириш, электр энергиясини тақсимлаш, транспорт инфратузилмасини тўғри ривожлантириш, уй-жой қурилишини режалаштириш каби молиялаштиришда етарли қарорлар қабул қилишда жуда муҳимдир.

Ҳеч кимга сир эмас, келгуси йилларда бундай жиддий иқтисодий ўзгаришлар мамлакат учун муҳим.

Аҳолини рўйхатга олишнинг моҳияти, мақсадлари, вазифалари ҳамда тамойиллари ҳақида кўп гапириш мумкин.

Аввало, аҳоли фақат доимий ўзгариш жараёнида ўз тенглигини сақлайдиган объектдир. Ўзгарувчанлик, оқим, бир давлатдан иккинчисига ўтиш аҳолининг мавжудлиги, уни сақлаб қолиш усули. Аҳоли, унинг хусусиятлари туғилиш, ўлим, никоҳ уюшмаларининг шаклланиши ҳамда парчаланиши, миграция жараёни орқали доимий ўзгариб туради.

Шу билан бирга, аҳолини ўрганиш учун унинг хусусиятларини доимо кузатиб бориш керак. Лекин бу фақат муайян вақтларда амалга оширилиши мумкин. Шундай қилиб, демографик маълумотни ҳисобга олиш ва йиғиш тизими талаб қилинади, бу эса аҳолининг муайян вақтдаги ҳолати ҳамда муайян вақт давомида унинг ўзгариш тенденциялари ҳақида аниқ ва тўлиқ тасаввур беришга имкон беради.

Аҳолининг ўзгарувчанлиги, аҳоли ҳақидаги асосий маълумотларни олишда, маълум бир вақтда аҳолининг аҳволини ҳисобга олиш ва демографик воқеалар (туғилиш, ўлим, никоҳ, ажралишлар, шунингдек, жойдан жойга кўчириш) маълум бир вақт учун ҳисобга олиш билан ажралиб туради.

Аҳолининг маълум бир вақтдаги ҳолати ҳақидаги маълумотлар аҳолини рўйхатга олиш ва махсус танланган тадқиқотлардан, шу жумладан, ижтимоий тадқиқотлар орқали олинади.

Аҳолини рўйхатга олиш аҳоли ҳақидаги маълумотларнинг асосий манбаи ҳисобланади. Демографлар, иқтисодчилар, социологлар, бошқа мутахассислар, шунингдек, давлат органлари ва бошқа манфаатдор ташкилотларнинг аҳоли тўғрисидаги маълумотларини, унинг сони ва таркибини маълум бир вақтда тақдим этадиган аҳолини рўйхатга олиш орқали ҳисоби юритилади.

Аҳолини рўйхатга олиш мамлакатдаги барча шахсларга ёки мамлакатнинг аниқ чекланган қисмига маълум бир вақтдан бошлаб демографик, иқтисодий ва ижтимоий маълумотларни тўплаш, умумлаштириш, баҳолаш, таҳлил қилиш ва чоп этиш ёки бошқа тарзда тарқатиш учун ягона жараён ҳисобланади.

Ушбу таърифда замонавий аҳолини рўйхатга олишни тавсифловчи энг муҳим принциплар ва энг муҳим хусусиятлар таъкидланган ва уларни ўтмишда амалга оширилган аҳоли рўйхатидан ажратиб туради.

Юқоридагилардан келиб чиқадики, аҳолини рўйхатга олиш демографик, иқтисодий ва ижтимоий маълумотларни йиғиш, умумлаштириш ва таҳлил қилишнинг махсус статистик операциялари ҳисобланади.

Шу билан бирга, тўпланган маълумотлар муайян вақтга боғлиқ ва мамлакат ёки ҳудуднинг ҳар бир фуқаросига тегишли. Шунинг учун, биз замонавий аҳолини рўйхатга олиш умумийлик, бир дастур мавжудлиги, номи, шунингдек, ўз тақдирини ўзи белгилаш, махфийлик ва бошқариш қаттиқ марказлаштириш билан ифодаланади, деб айтиш мумкин. Ушбу аҳолини рўйхатга олиш тамойилларига қатъий риоя қилиш орқали аҳоли ҳақидаги энг аниқ ва ишончли маълумотларнинг манбаи ҳисобланади.

Замонавий аҳолини рўйхатга олиш ҳақида гапирганда, давлатнинг ёки бирон бир ижтимоий гуруҳнинг шахсий манфаатларига қарамасдан, уларнинг хусусиятларини таъкидлаш керак.

Замонавий аҳолини рўйхатга олиш. Албатта, бу аҳолини рўйхатга олиш давлат ва ижтимоий ҳаётнинг турли соҳаларида кенг қўлланилиши ва фаол ишлатилиши мумкин. Аммо унинг мақсадлари фақат потенциал солиқ тўловчилар ёки аскарлар ҳақида маълумот тўплашдан ёки ҳатто аниқ бир нарсадан ҳам кенгроқ.

Аҳолини рўйхатга олиш жамиятнинг тезкор портретини, жамиятнинг ҳолатини, иқтисодиётини, ижтимоий соҳасини, ахлоқини ва бошқаларни баҳолашга имкон берувчи фотосуратини беради, бу эса муайян муаммоларни янада самарали ҳал қилиш имконини беради.

Айтиш мумкинки, жамиятнинг демократик етуклик даражаси, фуқаролик институтларининг ривожланиш даражаси мамлакатда ўтказиладими ёки йўқми, аҳолини рўйхатга олишнинг мунтазамлиги билан боғлиқ. Шунинг учун аҳолини рўйхатга олишни мунтазам равишда ўтказиш демократик жамиятнинг энг муҳим белгиларидан бири бўлиб, у барча таркибий ижтимоий гуруҳларнинг манфаатларини акс эттиради ва ҳисобга олади.

Акмал ҚОБИЛОВ,

Тошкент шаҳар статистика бошқармаси бош мутахассиси.