Ердан самарали ва оқилона фойдаланиш
  • 04 Август 2016

Ердан самарали ва оқилона фойдаланиш

қишлоқ хўжалигини жадал равнақ топтиришнинг муҳим шарти, фаровон ҳаётимиз пойдеворидир

Маълумотларга қараганда, XXI асрда жаҳонда юз бераётган глобал иқлим -ўзгаришлари, ерларнинг яроқсиз ҳолатга келиши, биологик хилмахилликнинг камайиб бориши нафақат иқтисодиёт тармоқлари ривожи, балки инсониятнинг фаровон -келажагига ҳам жиддий хавф солмоқда.

Сўнгги бир неча ўн йилликларда кўпгина мамлакатлар чўлланиш ва ерларнинг деградацияга учраши муаммоларини бошидан кечираётгани, оқибатда дунё бўйича қарийб 2 миллиард гектар ер майдони яроқсиз аҳволга келгани масаланинг нечоғли долзарб эканлигини кўрсатиб турибди.

Ана шундай мураккаб вазиятда юртимизда ер ресурсларини асраш, ундан самарали фойдаланиш борасида кенг кўламли ислоҳотлар олиб борилаётгани диққатга сазовордир. Ўзбекистон иқлим ўзгаришлари, чўлланишга қарши курашиш, биологик хилмахилликни сақлаш, бутунжаҳон маданий меросни муҳофаза қилишга доир конвенциялар ҳамда бошқа экологик йўналишдаги халқаро шартномаларга қўшилганки, бу мамлакатимизда мазкур йўналишда салмоқли ишлар олиб борилаётганидан далолат беради.

Аслида, республикамизда ердан оқилона фойдаланишга Юртбошимиз ташаббуси билан ҳали собиқ иттифоқ мавжуд бўлган даврдаёқ эътибор қаратила бошланган эди. Яъни 1989 йилда қишлоқ аҳолисининг шахсий ёрдамчи хўжаликларини ҳамда якка тартибда уй-жой қурилишини янада ривожлантиришга доир қабул қилинган Фармон асосида 400 минг гектар суғориладиган ер участкаси 2,5 миллиондан ортиқ оилага томорқа сифатида ажратиб берилди. Бу эса соҳадаги ислоҳотларнинг тамал тоши бўлди, аҳолининг руҳини кўтариб, келажакка умид ва ишончини уйғотди.

Бугунги кунда мамлакатимизда экинзорларнинг умумий майдони 4 миллион гектардан ортиқ. Шундан суғориладиган ерлар 3 миллион 285 минг гектарни ташкил этади. Буни, таъбир жоиз бўлса, юртимизнинг олтин фондига қиёслаш мумкин. Негаки, иқтисодий мустақиллигимизни мустаҳкамлаш, аҳолининг озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини қондириш, саноат тармоқларини муҳим хом ашёлар билан кафолатли таъминлаш, экспорт салоҳиятини юксалтириш бевосита ер ресурсларидан самарали фойдаланиш, тупроқ унумдорлигини сақлашга боғлиқ.

Бу ҳақда фикр юритганда, Президентимизнинг қуйидаги сўзларини келтириб ўтиш ўринли: “Шу нарса барчамизга яхши маълум бўлиши керакки, биздаги ўта оғир сув тақчиллиги шароитида Ўзбекистон ерларининг фақатгина 10 фоизидан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш мақсадларида фойдаланиш мумкин. Мамлакатимиз аҳолиси асосий қисмининг даромади ва фаровонлиги мана шу ердан самарали фойдалана олишимизга, унинг ҳосилдорлигини қай даражада сақлаб туришимизга боғлиқ эканини англаган ҳолда бу муаммо нақадар муҳим эканини тушунишимиз қийин эмас”.

Дарҳақиқат, истиқлолнинг дастлабки йилларида соҳанинг ҳуқуқий асоси яратилиб, унинг ривожига янада жиддий эътибор қаратила бошланди. Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси, “Фермер хўжалиги тўғрисида”, “Деҳқон хўжалиги тўғрисида” ҳамда “Давлат ер кадастри тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Президент фармонлари ва ҳукуматнинг бир қатор қарорлари қабул қилинди.

Ердан фойдаланиш, геодезия ҳамда картография соҳасидаги бошқарув тизимини янада такомиллаштириш, ер муносабатларини тартибга солиш, Давлат кадастрлари ягона тизимини юритиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2004 йил 15 октябрдаги Фармонига асосан, Ер ресурслари давлат қўмитаси ҳамда Геодезия, картография ва давлат кадастри Бош бошқармаси тугатилиб, уларнинг негизида Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари, геодезия, картография ва давлат кадастри давлат қўмитаси ташкил қилинди.

Ердан оқилона фойдаланиш ҳамда муҳофаза қилиш бўйича ягона давлат сиёсатини амалга ошириш, ер ресурсларини муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини олиб бориш, ушбу йўналишда дастурларни ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга татбиқ этиш унинг асосий вазифалари қилиб белгиланди.

Шундан келиб чиқиб, тизимда ҳаётга татбиқ этилаётган изчил чора-тадбирлар туфайли муайян ютуқлар қўлга киритилди. Энг аввало, ҳар бир қарич ернинг ҳисоб-китобини юритиш имконини берадиган электрон хариталар яратилди. Бундан ташқари, автоматлаштирилган маълумотлар базаси шакллантирилди.

Ҳозирги пайтда ушбу электрон хариталар қишлоқ хўжалиги экинларини жойлаштириш, мониторинг қилиш ишларини олиб боришда кенг қўлланилмоқда. Бу, ўз навбатида, ерлардан фойдаланишда учраётган салбий ҳолатларни тезкорлик билан аниқлаш ҳамда уларни бартараф этиш юзасидан ўз вақтида чоралар қабул қилиш имконини бераяпти.

Айтиш жоизки, соҳа мутахассислари томонидан ерга оид қонун ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларнинг изчил ижросини таъминлаш, уларнинг мазмун-моҳиятини кенгроқ тушунтириш бўйича жойларда тарғибот-ташвиқот тадбирларини ўтказиш анъанага айланди. Натижада аҳолининг ер ресурсларига бўлган муносабати тубдан ўзгарди. Энг муҳими, деҳқон ва фермер хўжаликларида ердан самарали фойдаланиш, уларни муҳофаза қилишга бўлган масъулияти янада ошди.

Албатта, бугунги ижобий натижаларга осонликча эришилгани йўқ. Сабаби, мустабид тузум даврида экин майдонларимизнинг 90 фоизида ғўза парваришланиб, алмашлаб экиш деган қоидага мутлақо амал қилинмаган. Фақат битта мақсадда бешафқат фойдаланилгани оқибатида тупроқ кучсизланиб, она-заминнинг “тинкаси қуриб” бораверган. Энг ачинарлиси, қишлоқ хўжалигига бундай номақбул ёндашув туфайли унумдор ерлар ва ажойиб табиий-иқлим шароитига эга бўлган Ўзбекистонда аҳоли гўшт ҳамда сут маҳсулотлари, ғалла ва ҳатто мева-сабзавот, картошка билан тўлиқ -таъминланмаган.

Мамлакатимиз истиқлолга эришгач, қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқариш тубдан ислоҳ қилиниб, маъмурий ҳамда режали-тақсимот тизимидан воз кечилди ва бозор муносабатларига ўтиш йўлидан борилди.

Мустақиллигимизнинг дастлабки йилларида деҳқон ва фермер хўжаликларига қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш учун ер участкалари 10 йилга ижарага берилар эди. Қишлоқ хўжалигида изчиллик билан олиб борилган кенг қамровли ислоҳотлар хўжалик юритиш, фермер ҳамда деҳқон хўжаликларини бошқариш тизимининг янгича босқичини тақозо этарди. 1998 йилда қабул қилинган “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни бу борада муҳим омил бўлди. Унга кўра, фермер хўжаликларига ер участкалари узоқ муддатга, яъни 50 йилгача, бироқ 30 йилдан кам бўлмаган муддатга ижарага берилиши белгиланди.

Бугунги кунда фермерлик ҳаракати хақли равишда соҳанинг етакчи бўғинига айланиб, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчи асосий куч мақомини олди. Натижада фермер хўжаликларининг тўлиқ иқтисодий ва молиявий мустақиллиги таъминланди. Шубҳасиз, бу узоқ муддатга ижарага берилган ер ресурсларидан мақсадли, оқилона ҳамда самарали фойдаланишни рағбатлантириш бўйича яратилган ҳуқуқий шарт-шароит ва кафолатлар шарофатидир.

Ҳозирги вақтда фермерлик ҳаракати ўз таркибида 160 мингдан зиёд фермер хўжалигини бирлаштирмоқда. Мамлакатимиздаги жами ҳайдаладиган ерларнинг 

90 фоизидан ортиғи, етиштириладиган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг асосий қисми фермерлар ҳиссасига тўғри келмоқда. Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, кун сайин мустаҳкамланиб, ҳал қилувчи кучга айланиб бораётган фермерлик ҳаракати Ўзбекистонда ўзини тўла оқлади ҳамда бунга ҳеч қандай шубҳа бўлиши мумкин эмас.

Энг асосийси, ишга, ерга бўлган муносабатнинг ўзгариши, деҳқонларнинг моддий манфаатдорлиги ортиши, фермер хўжаликларига давлат томонидан зарур имтиёз ва преференциялар берилиши туфайли экин майдонлари чинакам саховат манбаига айланди. Буни кейинги йилларда қишлоқ хўжалиги экин ерларининг балл бонитети ошаётганлиги мисолида ҳам кўриш мумкин.

Гап шундаки, қисқа давр ичида суғориладиган қишлоқ хўжалиги ерларининг ўртача балл бонитети Наманган, Навоий ҳамда Хоразм вилоятларида ширкат хўжаликлари давридаги кўрсаткичга нисбатан 1, Қашқадарё вилоятида 1,5, Самарқанд вилоятида 2,3, Сирдарё вилоятида эса 2,5 балл ошди.

Эътиборлиси, бугунги кунда ҳар бир фермер ўзи фойдаланаётган ер майдонида тупроқларнинг хосса-хусусиятлари ва табиий унумдорлик даражаси тўғрисидаги муҳим кадастр маълумотларига эга. Шу маълумотлар асосида қишлоқ хўжалиги экинлари илмий асосланган ҳолда жойлаштирилмоқда. Натижада маҳсулот етиштириш ҳажми йил сайин кўпайиб, аҳолининг муҳим озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжи тўлиқ қондирилаяпти. Айни чоғда кўп миқдорда боғ ҳамда дала неъматлари экспорт қилиниб, соҳада самарадорлик ошиб бораётир.

Юртимизда тупроқ унумдорлигини пасайтирувчи омилларни аниқлаш, уларнинг олдини олиш ва оқибатларини бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар жорий йилда ҳам изчил давом эттирилаётир. Президентимиз мамлакатимизни 2015 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маърузасида ушбу масалага алоҳида тўхталиб, қишлоқ хўжалиги соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳамда таркибий ўзгаришларни янада чуқурлаштириш, ер ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш 2016 йил ҳамда яқин истиқболга мўлжалланган иқтисодий дастуримизнинг принципиал муҳим йўналиши эканлигини алоҳида таъкидлади. Зеро, ҳамма вақт тириклик манбаи бўлиб келган ердан оқилона фойдаланиш қишлоқ хўжалигини барқарор ривожлантиришнинг зарурий шарти, фаровон ҳаётимизнинг мустаҳкам пойдеворидир.

Саидқул АРАБОВ,

Ўзбекистон Республикаси 

Ер ресурслари, геодезия,

картография ва давлат кадастри давлат қўмитаси раиси.

Мақолани дўстларингиз билан бўлишинг!

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn