Логистика — тараққиёт мезони
  • 23 Апрель 2016

Логистика — тараққиёт мезони

Иқтисодий луғатимиздан “логистика” деган сўзнинг жой олганига ҳали кўп вақт бўлгани йўқ. У аниқ ҳисоб-китоб қилиш санъати, оқилона бошқариш тизими, деган маъноларни -англатади. Логистиканинг тарихий илдизлари эса олис замонларга бориб тақалади.

— Қадимий Буюк Ипак йўлидаги карвонсаройларда ўша давр логистикасига хос хизматлар кўрсатилган, — дейди Тошкент автомобиль-йўллар институти проректори Анвар Назаров. — Одатда, карвонлар учун мўлжалланган бинолар бир кунлик йўл ҳисобга олинган ҳолда қурилган. Келтирилган юклар ана шу ерда тақсимланиб, ўз манзилларига етказилган ёки бошқа юртларга юборилган. Яъни замонавий логистиканинг вужудга келишида юртимизнинг улуши жуда катта бўлган.

Логистиканинг энг гуркураган даври Амир Темур бобомиз ҳукмронлик қилган йилларга тўғри келади. Соҳибқирон ўз тузукларида шундай деб ёзади: “Мен салтанатимнинг бу томонидан то нарёғигача (бу Деҳлидан то Болқонгача деганидир — таъкид бизники) бир ёш боланинг бошига бир лаган марваридни қўйиб, яёв йўлга солиб юборилса, у манзилга етгунча йиллар ўтар, бу бола улғаяр, лекин унинг бошидаги лагандан бир дона марварид тўкилмайдиган даражага етказдим...”

Демак, логистика қадим замонлардан буён юклар муҳофазасини ўз ичига қамраб олган ва ҳозирги кунда ҳам шундай. Қолаверса, маҳсулотларни экспорт қилиш, ички бозорда ташиш, ишлаб чиқаришни янгилаш, инновацион технологияларни жорий этиш каби жараёнларни маҳорат билан йўлга қўйиш ҳам замонавий логистика хизмати билан чамбарчас боғлиқ. Мазкур вазифани бугунги кунда юк ташувчи қудратли ҳаво лайнерлари, кемалар, темир йўл ҳамда автомобиль транспорти бажариб бермоқда. Маълумотларга қараганда, айни пайтда дунёда 3000 дан ортиқ логистика маркази фаолият кўрсатаяпти.

— Логистика маҳсулот ва хизматларнинг ишлаб чиқарувчидан истеъмолчигача бўлган жараёнини оқилона бошқариш тизими бўлиб, унинг тури ҳам, вазифаси ҳам кўп қиррали, — дея сўзини давом эттиради А. Назаров. — Шу боис у ишлаб чиқариш, савдо-сотиқ, тақсимот-таъминот, молия, хизмат кўрсатиш, омбор, ахборот каби ўнлаб устувор йўналишларга бўлинадики, улар орасида транспорт логистикаси етакчи ўринни эгаллайди. Чунки бугунги кунда ишлаб чиқарилган маҳсулот таннархида унинг ҳиссаси 40 фоизни  ташкил этади.

Ўзбекистонда транспорт-коммуникация тармоқлари, шу жумладан, ҳаво йўллари изчил равнақ топаяпти. Мазкур соҳа замонавий инфратузилма — илғор авиапарк, юқори даражадаги хавфсиз ҳамда сифатли хизмат кўрсатиш, малакали кадрлар базасига эга. Хусусан, “Навоий” аэропортида 2010 йилда ташкил қилинган “Korean Air” авиакомпанияси Халқаро интермодал логистика марказининг салоҳияти тобора ошиб бораяпти. Ҳозирги кунда марказда кунига 300 тонна, иккинчи босқичда 1000 тонна юкни қабул қилиш, вақтинча сақлаш ва жўнатишдек барча юмушларни бажариш имконияти яратилган.

Қуёш эндигина уфқдан бош кўтариб, борлиққа ўз нурини тарата бошлаган паллада “Korean Air” авиакомпаниясининг ҳаво кемаси аэропортга келиб қўнди. Тез орада юкни қабул қилиш хизмати ходимлари замонавий машина-механизмлари билан унинг ёнида ҳозир бўлди. Дақиқалар ичида контейнерларга жойланган юклар эскалатор ҳамда кранлар ёрдамида махсус тиркамаларга ортилиб, терминал томонга йўналтирилди.

— Бу самолёт Вьетнамдан келди, — дейди Навоий халқаро аэропорти — “Cargo”нинг юк терминали бўлими бошлиғи Элдор Неъматов. — Уни тез орада бошқа самолёт орқали Европадаги манзилига жўнатамиз. Айтмоқчиманки, Ханойдан юк қабул қилиш синовидан аллақачон ўтганмиз. Яқин орада эса Эрон давлатидаги логистика маркази билан алоқа ўрнатмоқчимиз. Шу мақсадда юк самолётларимизнинг қатнови йўлга қўйилиши режалаштирилган.

Навоийдаги юк терминалида юклар икки ва ундан ортиқ транспорт тури ёрдамида юборилган жойдан белгиланган манзилгача етказиб берилади, аниқроғи, мультимодал хизматлар кўрсатилади. Бунда контейнерлардан ҳам унумли фойдаланилаяпти. Мутахассисларнинг айтишича, Ўзбекистонда ташқи савдо юкларини контейнерда ташиш ҳажми кейинги 10 йил ичида 5-6 баравар кўпайган.

Интермодал логистика хабида хизмат кўрсатиш жараёни йил сайин такомиллашиб бораяпти. У Осиёни Европа билан боғловчи асосий автомобиль ҳамда темир йўл тармоқлари чорраҳасида, географик жиҳатдан ниҳоятда қулай нуқтада жойлашганлиги туфайли қисқа муддатда Марказий Осиёдаги энг йирик юк транзити қўналғасига айланди. Франкфурт, Милан, Рим, Вена, Брюссель, Инчеон, Дубай, Ханой, Тяньцзинь, Деҳли, Мумбай каби шаҳарларнинг логистика марказлари билан яқиндан ҳамкорлик ўрнатилгани, 2015 йилда юк ташиш ҳажми қарийб 36 минг тоннани ташкил этгани, логистика маркази ишга тушгандан буён эса, бу кўрсаткич 230 минг тоннадан ортгани ана шундан далолат беради.

* * *

“Ангрен” логистика марказининг бугуни ва истиқболи хусусида ҳам кўплаб залворли далилларни келтириш мумкин. Унинг фаолияти кўп жиҳатдан автомобиль транспорти хизмати билан боғлиқ. Бу хизмат ҳозирча юк ташишнинг аксарият қисмини қамраб олган бўлса, кейинги йилларда магистралларимизни реконструкция қилиш, янгиларини барпо этиш борасида амалга оширилаётган ишлар транспорт логистикаси равнақида ҳам муҳим роль ўйнаши, шубҳасиз.

— Агар тарихга назар соладиган бўлсак, — дейди Ўзбекистон Халқаро автомобилда юк ташувчилар уюшмаси марказий филиали раҳбари Тўхтапўлат Рўзметов, — мустақилликка қадар республикамиздан хорижий давлатларга халқаро юк ташувларини амалга ошира -оладиган миллий ташкилотлар сони бармоқ билан санарли эди. Халқаро стандартларга жавоб берадиган автотранспорт воситаларининг ўзи эса мавжуд эмасди. Шу боис ҳам истиқлол йилларида автопаркимизни тубдан янгилашга қаратилган чора-тадбирлар кўрилди, қувонарлиси, катта ҳажмдаги юк машиналарини ўзимизда ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. Самарқанд автомобиль заводида тайёрланаётган “МАN” русумидаги юк машиналари бунга яққол мисол бўла олади. Бу миллий ташувчиларимизнинг имкониятларини янада кенгайтираяпти, рақобат бозорида уларнинг мавқеини мустаҳкамламоқда.

Ўтган асрнинг 90-йиллари бошларида Ўзбекистоннинг экспорт-импорт юкларини ташиш, асосан, шимолий йўналишдаги 2-3 транспорт йўлаги орқали амалга оширилган бўлса, бугунги кунга келиб, бундай юмушларни бажариш учун ўнлаб йўлаклардан фойдаланиш имконияти яратилди. Маълумки, дунёда халқаро мақомдаги 80 дан ортиқ транспорт йўлаги бор, уларнинг 44 таси юртимиз ҳудудидан ўтади. Ўзбекистон транспортда ташувларни тартибга солувчи тўққизта халқаро конвенция ҳамда иккита битимга қўшилган. Бундан ташқари, Европа ва Осиё қитъалари, МДҲнинг 30 га яқин давлатлари билан тузилган ҳукуматлараро битим, 70 дан зиёд мамлакат аъзо ҳисобланган Автомобиль транспорти халқаро иттифоқи билан ҳамкорлик юртимизда логистика хизматининг янада ривожланишини таъминлаб келмоқда.

Маълумотларга қараганда, ҳозирги пайтда 200 дан ортиқ транспорт компанияси Ўзбекистон автомобилларда халқаро юк ташувчилар уюшмасининг аъзоси ҳисобланади. Агар 2008 йилда бу компаниялар томонидан 560,2 минг тонна экспорт-импорт юклари ташилган бўлса, 2015 йилга келиб, мазкур кўрсаткич 1583,2 минг тоннага етди, яъни 2,8 баробар ошди. Мазкур уюшма Автомобиль транспорти халқаро иттифоқида, шунингдек, чет элдаги ташкилотлар олдида миллий юк ташувчиларимизнинг соҳа фаолиятига доир барча масала бўйича манфаатларини ифодалайди ва ҳимоя қилади. Тегишли рухсатнома ҳамда бошқа ҳужжатларга бўлган эҳтиёжларини кафолатлайди. Хусусан, Carnet–ТIR дафтарчалари халқаро иттифоққа аъзо барча давлат ҳудудидан божхона текширувларисиз ўтиш имкониятини яратади. Масалан, ўтган йилнинг февраль ойида бундай қулайликдан 833 та миллий юк ташувчи субъект фойдаланган бўлса, жорий йилнинг худди шу даврида уларнинг сони 1040 тадан ошди.

* * *

Мамлакатимизда темир йўл логистикасини тараққий эттириш бўйича ҳам анча-мунча ишлар олиб борилаяпти. Яқин пайтга қадар тадбиркору фермерларимиз юкларни ишлаб чиқарувчи ва етиштирувчидан истеъмолчига етказишни ташкил этиш билангина чекланиб келишар эди. Ҳозирги кунда эса қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини халқаро ҳамда ички йўналишларда ташиш бўйича “Эшикдан — эшиккача” тамойили асосида божхонадан ўтказиш, қадоқлаш, сақлаш сингари хизматларни бажарувчи тизим шаклланмоқда. Бу эса, ўз навбатида, соҳада фаолият юритаётган мутахассисларнинг малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлашни тақозо этади. Тошкент автомобиль-йўллар институти, Тошкент темир йўл транспорти муҳандислари институти, Тошкент давлат иқтисодиёт университетида соҳа учун малакали кадрлар тайёрланаётгани бу борада қўл келмоқда.

Тез орада Тошкент шаҳридаги Инҳа университетининг логистика факультети ҳам ўз эшикларини очади. Қайд этиш жоизки, мазкур олий ўқув юрти Жанубий Кореянинг мазкур соҳада таълим берувчи энг етакчи илм даргоҳлари қаторида туради.

— Ўзбекистонда логистик марказлар ҳамда хабларни ривожлантиришга катта аҳамият қаратилмоқда, — дейди ушбу университет проректори, профессор Ву Суг Чо. — Бу жараёнда юқори малакали мутахассисларни тайёрлаш ҳам муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. 2016/2017 ўқув йилидан бошлаб олий ўқув юртимизда янги логистика факультети очилади. Асосий мақсад — ўқув жараёнига халқаро стандартлардаги таълимни жорий қилиб, етук мутахассисларни тарбиялашга ҳисса қўшишдан иборат. Шу билан бирга, улар таҳсилини ташкил этишда маҳаллий логистика ва транспорт корхоналари билан ҳамкорликда иш юритишни режалаштирганмиз.

Экспертларнинг таҳлилига кўра, иқтисодиётнинг ўсиш суръатлари транспорт хизматлари тараққиёти билан уйғун равишда кечади. Жумладан, ялпи ички маҳсулотнинг йилига ўртача 8 фоиздан барқарор юксалиши учун юк ташиш ҳажмининг ўсиши 10 фоиздан кам бўлмаслиги, транспорт тармоғига йўналтириладиган инвестициялар миқдори эса ўтган йилдагига нисбатан 15 фоиздан зиёдроқни ташкил қилиши лозим.

Маълумки, мамлакатимизда мазкур соҳага ҳар йили жуда катта маблағ сарфланмоқда. Президентимизнинг “2015 — 2019 йилларда муҳандислик-коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилмасини ривожлантириш ва модернизация қилиш дастури тўғрисида”ги қарорига кўра эса, умумий қиймати 10 миллиард долларлик 150 дан ортиқ лойиҳа амалга оширилади.

Бундан ташқари, мамлакатимизни 2015 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисида белгилаб берилганидек, қарийб 513 километрлик автомобиль йўлларини қуриш ҳамда таъмирлаш, “Самарқанд — Бухоро” темир йўл участкасини электрлаштириш, “Қарши — Термиз” участкасида эса бу борадаги ишларни давом эттириш, “Камчиқ” довони орқали ўтадиган 19 километрлик туннель қурилишини якунига етказиш ва “Ангрен — Поп” йўналиши бўйича темир йўл қатновини йўлга қўйиш, ҳеч шубҳасиз, жорий йилнинг энг муҳим воқеаларига айланади. Бундай улуғвор ишларнинг бажарилиши эса замонавий логистика тизимини ҳаётга янада кенгроқ татбиқ этиш, мавжудларини тубдан такомиллаштириш ҳамда ривожлантиришга хизмат қилади.

 

Абдурауф ҚОРЖОВОВ,

шарҳловчи.

 

Мақолани дўстларингиз билан бўлишинг!

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn