Саноатимиз салоҳияти
  • 30 Март 2016

Саноатимиз салоҳияти

техник ва технологик жиҳатдан изчил янгиланиб борилаётгани туфайли янада юксалмоқда

Ҳар бир давлатнинг иқтисодий тараққиёти, унинг жаҳон ҳамжамиятига интеграциялашувида саноат салоҳияти муҳим аҳамиятга эгадир. Шу боис юртимизда мазкур соҳани ривожлантириш иқтисодий сиёсатнинг асосий йўналишларидан бири этиб белгиланган.

Президентимиз мамлакатимизни 2015 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маърузасида ушбу масалага алоҳида тўхталиб, “Биз учун асосий вазифа — ишлаб чиқаришни техник ва технологик жиҳатдан узлуксиз янгилаб бориш, доимий равишда ички имконият ва захираларни излаб топиш, иқтисодиётда чуқур таркибий ўзгаришларни амалга ошириш, саноатни модернизация ва диверсификация қилишни изчил давом эттиришдан иборат бўлиши зарур”, дея яна бир бор таъкидладилар.

Айтиш керакки, ана шундай тамойиллар асосида олиб борилаётган изчил ислоҳотлар туфайли истиқлол йилларида республикамиз саноати жадал суръатларда ривожланиб, юксак марраларга эришилди. 1990 — 2015 йилларда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 4 мартадан кўпроққа, унинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши эса 17,6 фоиздан 33,5 фоизга ўсгани ана шундай дейишимизга тўла асос бўла олади. 

Ваҳолонки, Ўзбекистонда мустақиллик остонасида иқтисодиётнинг мазкур соҳаси ниҳоятда заифлашиб қолганди. Саноат маҳсулотлари таркибида тайёр товарлар улуши жуда кам, юқори технологияларга асосланган тармоқлар ҳақида эса гап бўлиши мумкин эмас эди. Технологик ускуна ва жиҳозлар, турли хом ашёлар, ҳатто озиқ-овқат -маҳсулотлари четдан олиб келинарди. Устига-устак, ҳар йили миллион-миллион тонна пахта етиштириладиган давлатга пайпоқ ҳам импорт қилинганини қандай изоҳлаш мумкин?!

Таъкидлаш жоизки, иқтисодий ислоҳотларнинг ҳар бир босқичида ўша даврдаги ижтимоий-иқтисодий вазиятдан келиб чиқиб, муайян тактик ўзгаришлар амалга оширилди. Жумладан, истиқлолнинг илк йилларида мамлакатимиз олдида саноат таркибини тубдан қайта қуриш, ишлаб чиқаришнинг технологик таъминотини яхшилаш, хом ашё ва бошқа табиий ресурслардан унумли фойдаланиш каби масалаларни ҳал этиш вазифаси кўндаланг турарди. Шундан келиб чиқиб, саноатнинг стратегик жиҳатдан муҳим базавий тармоқларини қўллаб-қувватлаш устувор йўналиш сифатида белгилаб олинди.  Бунда “ўзбек модели”нинг “Давлат — бош ислоҳотчи” тамойили асосида иш юритилиб, янгиланиш жараёнларида давлат иштироки фаоллаштирилгани айни муддао бўлди. Натижада бозор муносабатларига асосланган ишлаб чиқаришнинг ҳуқуқий асосларини шакллантириш, саноат корхоналарини давлат тасарруфидан чиқариш, мус-тақил инвестиция сиёсати юритиш учун дастлабки шарт-шароитлар яратилди. Бу каби тизимли ўзгаришлар самараси эса 1996 — 2003 йилларни ўз ичига олган иқтисодий ислоҳотларнинг иккинчи босқичидаёқ кўзга яққол ташлана бошлади. 

Гап шундаки, бу даврда ялпи ички маҳсулот ҳажмининг ўсиши ўртача 4 фоизни ташкил этди. Бундай натижага эришилишида  саноатга йўналтирилган инвестициялар ҳажми муттасил равишда оширилгани, биз учун мутлақо янги соҳалар ўзлаштирилгани муҳим омил бўлди. Юқори технологияларга асосланган автомобилсозлик, нефть-газ, кимё, замонавий қурилиш материаллари, темир йўл машинасозлиги, маиший элек-троника, фармацевтика, озиқ-овқат саноати ва енгил саноат шулар сирасига киради.

Маълумки, жорий йил конвейердан биринчи ўзбек автомобили чиққанига 20 йил тўлади. Шу қисқа давр ичида мазкур соҳа саноатимизнинг гултожларидан бирига айланди, десак, муболаға бўлмайди. Бугунги кунда Ўзбекистон дунёдаги автомобиль -ишлаб чиқарувчи саноқли давлатлар сафидаги ўрнини тобора мустаҳкамлаётгани бунинг тасдиғидир. Айтайлик, Асака автомобиль заводида йилига 250 мингта техник кўрсаткич-лари юқори, қулай ва хавфсиз автомобиль ишлаб чиқарилиб, юртимиз ва хорижлик буюртмачиларга етказиб берилаяпти. Дастлабки пайтларда машиналар учун зарур эҳтиёт қисм ва бутловчи буюмларнинг аксарияти четдан олиб келинган бўлса, бугунги кунда уларнинг катта қисми маҳаллийлаштирилгани, айниқса, қувонарлидир. Бундай натижага эришилишида юртимизнинг турли ҳудудларида мазкур жабҳага ихтисослаштирилган 200 дан ортиқ корхоналар ташкил этилгани, тизимда 25 мингдан зиёд юқори малакали мутахассислар фаолият кўрсатаётгани муҳим аҳамиятга эга, албатта.  

Шу билан бирга, кейинги йилларда мамлакатимиз автомобилсозлари томонидан юк автомобиллари ва автобуслар ишлаб чиқариш ҳам ўзлаштирилди. Хусусан, Самарқанддаги автомобиль заводида 15 тоннадан 50 тоннагача юк кўтариш қувватига эга “MAN” русумидаги замонавий машиналар, “Isuzu” автобуслари тайёрланмоқда. Уларга эса нафақат юртимизда, балки хорижда ҳам талаб йил сайин ортмоқда.  

Таҳлилларга кўра, мамлакатимиз саноати ривожланишининг навбатдаги босқичи 2004 йилдан кейинги даврга тўғри келади. Шу муддат ичида қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқариш, корхоналарни модернизациялаш ва технологик янгилаш, янги қўшма корхоналар ташкил қилиш ишлари янада кенг кўлам касб этди. Пировардида саноатнинг етакчи тармоқларида барқарор ривожланиш суръатлари кузатила бошланди. Буни ялпи ички маҳсулот ҳажмининг ўсиши йилига ўртача 8 фоизни ташкил қилаётгани, унда саноатнинг улуши ошиб бораётгани мисолида ҳам кўриш мумкин. 

Ишлаб чиқариш инфратузилмасини шакллантириш, стратегик аҳамиятга эга лойиҳаларни молиялаштириш, қисқача айтганда, иқтисодиётни таркибий ўзгартиришда эса, табиийки, 2006 йилда ташкил этилган Ўзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт фонди муҳим роль ўйнамоқда. Дастлаб фонднинг Низом жамғармаси 3 миллиард 200 миллион АҚШ доллари этиб белгиланган бўлса, ҳозирги кунга келиб, унинг ҳажми 25 миллиард доллардан ошди. Пировардида у 40 дан ортиқ йирик инвестициявий лойиҳалар ижросида фаол иштирок этди. Айни пайтда умумий қиймати 15 миллиард 900 миллион АҚШ долларилик яна 23 та лойиҳа молиялаштирилишида қатнашаяпти.

Шу ўринда айтиш жоизки, 2008 — 2011 йилларда ўзининг энг авж палласига чиққан жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози Ўзбекистон иқтисодиётига ҳам салбий таъсир кўрсатмай қолмади. Бу, аввало, энг кўп экспорт қилинадиган маҳсулотларга жаҳон бозорида талабнинг  камайиши, нархларнинг тушиб кетишида ўз аксини топди. 

Бироқ давлатимиз раҳбарининг ташаббуси билан 2008 йилда Инқирозга қарши чоралар дастури қабул қилингани глобал молиявий инқирознинг салбий таъсирини камайтириш имконини берди. Чунки мазкур ҳаётий дастурда экспорт қилувчи корхоналарнинг барқарор ишлашини таъминлаш, ички талабни рағбатлантириш, кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш, иқтисодиётни диверсификация қилиш, саноатнинг асосий тармоқларини ривожлантириш, ишлаб чиқаришни модернизациялаш бўйича аниқ вазифалар белгилаб берилган эди. Уларнинг ижросини таъминлаш мақсадида иқтисодиёт реал секторини қўллаб-қувватлаш бўйича кўрилган чора-тадбирлар натижасида Ўзбекистон инқироздан энг кам йўқотишлар билан чиққан давлатлардан бири сифатида эътироф этилди. Молиявий таназзул чуқурлашган 2008-2009 йилларда ҳам мамлакатимизда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши 10 фоиздан ортиқни ташкил қилгани ана шундан далолатдир. 

Эътиборлиси, юртимизда ишлаб чиқаришни диверсификациялаш, иқтисодиётни модернизация қилиш ишлари изчил давом эттирилмоқда. Айниқса, фармацевтика, автомобилсозлик, нефть-газ, кимё саноатини тараққий эттиришга устувор аҳамият қаратилаётир. Бунинг самараси ўлароқ, фармацевтика саноати жадал ривожланиб, жумладан, корхоналар сони 2 тадан 119 тага етказилгани туфайли дори-дармон, диагностика воситалари ва тиббий буюмларга бўлган эҳтиёжнинг салмоқли қисми ўзимизнинг маҳсулотлар эвазига қопланмоқда. 

Бундан ташқари, мамлакатимизнинг бой табиий-минерал захираларини турмушимиз фаровонлиги йўлида ўзлаштириш учун замонавий ишлаб чиқариш мажмуалари бунёд этилаётгани ҳам саноатимиз салоҳиятини юксалтираяпти. Чунончи, Сурғил кони негизида технологияси ва кўлами бўйича жаҳонда бемисл бўлган Устюрт газ-кимё мажмуасининг ишга туширилиши юртимиз иқтисодиётида ўзига хос воқеа бўлди. Сабаби, ушбу ноёб лойиҳа ижроси туфайли йилига 83 минг тонна полипропилен олиш, бунинг эвазига катта миқдорда валютани тежаш, полиэтилен тайёрлаш ҳажмини 3 мартадан кўпроққа ошириш, мингдан ортиқ малакали ходимларни иш билан таъминлаш имконияти вужудга келди. 

Қолаверса, саноатимиз равнақининг ҳозирги босқичи бевосита хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш даражасига боғлиқ, десак, янглишмаймиз. Нега деганда,  истиқлол йилларида мамлакатимиз иқтисодиётига -киритилган хорижий инвестициялар умумий ҳажми 63 миллиард доллардан ортди. Уларнинг асосий қисми янги қувватларни фойдаланишга топшириш, мавжудларини модернизациялашга йўналтирилгани ички бозорни импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар билан тўлдириш, экспорт кўламини кенгайтиришда қўл келди. 

Юртбошимиз ташаббуси билан саноат истиқболига қаратилган узоқ муддатли дастурлар ҳаётга татбиқ қилинаётгани ҳам эътиборга молик. Унга кўра, 2030 йилга қадар нефть-газ соҳасида ишлаб чиқариш ҳажмини 3,2 баробар, рангли металл маҳсулотларини 2,2 марта, қора металлдан тайёрланадиган буюмларни — 2,3, кимё саноати маҳсулотлари, жумладан, минерал ўғитларни — 3,2, тўқимачилик ва енгил саноат маҳсулотларини — 5,6, мева-сабзавот маҳсулотларини қайта ишлаш ҳажмини 5,7 марта ошириш кўзда тутилганини айтиш кифоя.

Бундай юксак марраларни забт этиш аниқ ҳисоб-китобларга асосланмоғи, мукаммал -ишлаб чиқилган дастурий режаларга таянмоғи лозим, албатта. Шунинг учун ҳам, республикамизда биргина 2015 йилда саноатни ривожлантириш бўйича 

5 йиллик муддатни ўз ичига оладиган 3 та давлат дастури қабул қилинди. Мазкур ҳужжатларда ишлаб чиқариш таркибий тузилмасини такомиллаштириш ва уни диверсификациялаш, иқтисодиёт тармоқларида энергия сарфини камайтириш, тежамкор технологияларни қўллаш, маҳаллийлаштириш бўйича аниқ чора-тадбирлар амалиёти кўзда тутилган. Шунингдек, Президентимизнинг 2015 йил 11 февралдаги “2015 — 2019 йиллар учун тайёр маҳсулот, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқариш ва маҳаллийлаштириш дастури тўғрисида”ги қарорида импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар тайёрлашни ўзлаштириш, тармоқлараро саноат кооперациясини кенгайтириш эвазига маҳаллийлаштириш кўламини ошириш вазифаси белгилаб берилган. Аниқроғи, мазкур дастурга мувофиқ, 660 дан ортиқ лойиҳаларни рўёбга чиқариш орқали беш йил давомида маҳсулотлар импортини Навоий кон-металлургия комбинатида 50 фоиз, “Ўзэлтехсаноат” акциядорлик компанияси тизимида 47 фоиз, “Ўзагросаноатмашхолдинг” компаниясида 51,1 фоиз, “Ўзвиносаноат-холдинг” компаниясида 77,8 фоиз, “Ўзфармсаноат” -акциядорлик концернида 62,6 фоиз камайтириш режалаштирилган.

Хулоса ўрнида айтганда, мамлакатимизда саноат салоҳиятини юксалтириш, хорижий сармоядорлар, йирик ишлаб чиқариш корхоналари, кичик бизнес субъектларини қўллаб-қувватлаш ишлари изчил давом эттирилмоқда. Бу эса юртимизнинг жаҳон ҳамжамиятига интеграциялашувини янада чуқурлаштириш, барқарор иқтисодий ўсиш суръатларини таъминлаш, пировардида халқимиз турмуш фаровонлигини оширишга хизмат қилаётир.

Сайидфозил ЗОКИРОВ,

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институтининг катта илмий ходими, иқтисод фанлари номзоди.

 

Мақолани дўстларингиз билан бўлишинг!

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn