Муртазо Раҳматов: Кластер — интеграция, инновация ва иқтисодий ўсиш мезони
  • 27 Февраль 2018

Муртазо Раҳматов: Кластер — интеграция, инновация ва иқтисодий ўсиш мезони

“Халқ сўзи” минбари

Аграр тармоққа инновацияларни кенг татбиқ қилиш, заминимизда етиштирилаётган хом ашёни ўзимизда қайта ишлашни чуқурлаштириш бугунги замон талабидир. Зеро, қишлоқ хўжалиги қанчалик саноатлашса, давлатнинг иқтисодий ва экспорт салоҳияти шунчалик ортади, халқнинг турмуш фаровонлиги юксалади. Шу боис Ўзбекистонда кейинги пайтда илғор технологияларга асосланган инфратузилмани яратиш, қишлоқ хўжалигида кластер усулини жорий этишга жиддий эътибор қаратилаяпти. Ана шундай инновацион лойиҳалардан бири Бухоро вилоятида рўёбга чиқарилмоқда.

Кези келганда шуни алоҳида таъкидлашни истардимки, Ўзбекистонда Президент Шавкат Мирзиёев томонидан жамиятнинг барча жабҳасида амалга оширилаётган туб ўзгаришлар ривожланишнинг янги даврини бошлаб берди.

Аслида, ўзгаришлар палласида ўша давр нафасини ҳис қилиб, юрт тараққиётини тўғри ўзанга солиб юборган ҳақиқий миллат етакчилари дунёда кам топилади. Иқтисодиёт соҳасида узоқ йиллик изланишларим, фаолиятим давомида бунга кўп бора ишонч ҳосил қилганман. Масалан, ўтган асрнинг иккинчи ярмида Сингапурни бошқарган Ли Куан Ю янгича ислоҳотлари билан қолоқ давлатни қисқа вақт ичида жаҳондаги энг илғор мамлакатлар қаторига олиб чиқди. Пировардида “Сингапур мўъжизаси” деган машҳур атамани дунё иқтисодиёти истеъмолига киритди.

Ёки “маданий инқилоб”дан кейин ҳаёт тўлиқ издан чиқиб, деярли фуқаролар уруши ҳолатига келиб қолган Хитой бошқарувини қўлга олган Дэн Сяопинни олайлик. У хитойлик раҳбарларнинг иккинчи янги авлодини яратди, янгича фикрлаш ва тафаккурга асос солди, Чин ўлкасидаги иқтисодий ислоҳотлар ташаббускорига айланди. Натижада халқ жар ёқасидан ортга қайтди, қаддини тиклади, ўзлигини англади, бир тану жон бўлиб меҳнат қилди. Буни қарангки, оз муддат ичида мазкур давлат нафақат иқтисодий-ижтимоий барқарорликка эришди, балки дунё бозорининг энг йирик вакилларидан бирига, сайёрамизнинг етакчилари сафига қўшилди.

  • Ўзбекистонда Президент Шавкат Мирзиёев томонидан ҳаётга татбиқ этилаётган инновацион ташаббуслар, очиғи, менга “Сингапур мўъжизаси” ва Дэн Сяопин ислоҳотларини эслатаяпти. Биргина қишлоқ хўжалигининг муҳим тармоғи бўлган пахтачиликда кластер тизимини қўллаш бўйича илгари сураётган ғоялари ҳамда новаторлик фаолияти бунинг ёрқин тасдиғидир. Бундай изчил сиёсат, жўшқин фаолият ҳамда шиддатли замон талабларига ҳамоҳанг ташланаётган шахдам қадамлар жуда яқин келажакда, аниқроғи, уч-тўрт йил ичида Ўзбекистон дунёни ривожланган давлатлари сафидан жой олишига мустаҳкам пойдевор бўлишига шак-шубҳа йўқ.

Президент Шавкат Мирзиёев яқинда Бухоро вилоятига ташрифи доирасида ушбу йўналишда олиб борилаётган ишларни юқори баҳолаб, уларни янада такомиллаштириш бўйича қимматли таклиф ва тавсиялар берди.

Қайд этиш лозимки, давлат раҳбарининг 2016 йил 21 декабрдаги “2017 — 2019 йилларда тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида”ги қарори ижроси доирасида айнан ушбу ҳудудда “BCT Cluster” хориж корхонаси ташкил этилди. Бунинг учун 123,1 миллион АҚШ долларилик инвестиция йўналтирилиб, дунёнинг етакчи давлатларида ишлаб чиқарилган замонавий, калава, уни бўяш ва тўқув-трикотаж фабрикалари ташкил этилади.

Чунки лойиҳа кўра, мазкур кластер тизимида жами саккизта компания фаолияти йўлга қўйилади. Пахта экиш агрокомплекси, пахтани қайта ишлаш ва тозалаш заводи, бешта фабрикани ўз ичига олган тўқимачилик мажмуаси, ёғ-мой заводи, 12 минг бош қорамол парваришлашга мўлжалланган чорвачилик фермаси, биогаз ишлаб чиқариш заводи, тежамкор технологияларга асосланган 20 гектарлик иссиқхона, 25 турдан ортиқ сут ва гўшт маҳсулотлари тайёрланадиган корхона шулар жумласидандир. Матони бўяшда ишлатиладиган қимматбаҳо табиий бўёқ олинадиган индиго-ферум ўсимлиги ҳам айнан кластер ҳудудида экилаяпти.

Кластернинг инновацион тўқимачилик корхоналари учун саноатбоп хом ашёнинг бир қисми эса томчилатиб суғориладиган экин майдонларида етиштирилади. Ёғ-мой заводида чигитни қайта ишлаш ҳисобига олинган ёғ истеъмолчиларга жўнатилса, кунжара ҳамда шулха шу ердаги ферма эҳтиёжларини таъминлашда қўл келади. Ўз навбатида, чорвачилик мажмуаси ва ишлаб чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган органик чиқиндилар келгусида бунёд этиладиган 20 гектарли иссиқхонани иситиш манбаи бўлган биогаз ҳамда қимматбаҳо ўғит — биогумус ишлаб чиқаришга йўналтирилади.

Энди бевосита пахта-тўқимачилик кластерининг бошқа ишлаб чиқариш тузилмаларидан афзалликларига тўхталадиган бўлсак, бу ягона технологик занжирга бирлаштирилган корхоналар мажмуи ва аҳоли турли қатламларини ўзида жамловчи боғлам, айни пайтда соҳада инновацион иқтисодиётга ўтишнинг муҳим босқичидир. У илм-фан, таълим ҳамда ишлаб чиқариш интеграциясини чуқурлаштириш, янги инновацион технологияларни амалиётга жадал жорий этишда долзарб аҳамиятга эга. Чунки бу ерда хом ашё қайта ишлашнинг барча босқичидан ўтиб, экспортбоп тайёр маҳсулотга айланади. Шундай экан, кластерни яратиш олим ва иқтисодчилар, қишлоқ хўжалиги, саноат ходимлари, дизайнерлар салоҳияти, илғор тажрибасини ягона мақсад йўлида бирлаштиришни тақозо қилади. Шу боис янги лойиҳани ишлаб чиқишда нафақат ўзбекистонлик, балки хорижлик етакчи олимлар, илмий-тадқиқот марказлари ходимлари, мутахассислари ҳамда тадбиркорлар билан маслаҳатлашилди. Шу ернинг ўзида илмий-техник кенгаш, илмий марказ ва кадрлар тайёрлаш бўйича кенгаш тузиш белгилаб олинди.

Оддий қилиб айтганда, инновацион кластер, бу — бир мажмуа доирасида бир жамоа бўлиб ерларни шудгорлаш, чигит экиш, пахтани парваришлашб, ҳосилини йиғиб-териб олиш, хом ашёни чуқур қайта ишлаш билан боғлиқ корхоналарни бирлаштирувчи ишлаб чиқариш услубидир.

Мазкур жараёнда ҳамма меҳнаткашларнинг манфаатлари уйғунлашади. Яъни хом ашё етиштирувчидан тортиб, уни қайта ишловчиларгача бўлган барча ишчи-ходим маҳсулот сифатига бирдек жавобгар бўлади. Чунки шунга яраша охирги товарни сотишдан пайдо бўладиган қўшимча қийматнинг бир қисми шу ишга бош қўшган меҳнаткашларга тақсимланади. Бундай рағбат уларни номигагина эмас, балки сидқидилдан меҳнат қилишга ундайди. Ҳаёт ҳақиқати шуки, агар охирги маҳсулот олувчилар билан ерга ишлов берувчилар манфаатлари бир-бирига боғланмас экан, бундан нафақат деҳқон ёки инвестор, балки давлат ҳам ютқазади.

Айни пайтда кластер тизимимизга Ромитан туманидан 8000 гектар ер ажратилган. Илгари шунча майдонда атиги 436 киши меҳнат қилган бўлса, ҳозирги кунда уларнинг сони 2 мингдан ошди. Келажакда бу рақам янада ортади. Энг муҳими, ишчидан тортиб, менежер-раҳбарларгача ҳар томонлама мақбул ойлик иш ҳақлари белгиланган.

Шу ўринда кўпчиликда савол туғилиши табиий: ойлик маош миқдорининг қониқарли эканлиги тушунарли ҳол, лекин меҳнат қилиш муддати мавсумий-ку?

Аслида ундай эмас. Бизнинг кластер тизимида деҳқон ҳам, раҳбар ҳам қишин-ёзин ишлайди. Яъни улар йил давомида нафақат маош, балки яхши ишласа, мукофот пули ҳам олади. Қандай қилиб дерсиз?

Мисол учун, бу йил қиш мавсумида ишчиларимиз уч гуруҳга бўлиниб, чорва чиқиндиларини йиғди. Ҳар бир бригадага 100 гектардан майдон ажратиб берилди. Уларда қазилган катта-катта ҳандақларда биогумус тайёрланаяпти. Маълумот учун айтиб ўтаман, мутахассислар ҳисоб-китобларига қараганда, чорвачиликда гўшт-сут маҳсулотларидан кўра, биогумус икки баробар кўп даромад келтирар экан.

Айни пайтда чорвачиликни ривожлантириш учун Германиядан жиҳозлар олиб келинаяпти. Шунингдек, 230 та замонавий трактор, қишлоқ хўжалиги техникаси харид қилаяпмиз. Бунинг натижасида муҳандислар, ҳайдовчилар, механизаторлар каби мутахассисликлар бўйича қўшимча 500 та иш ўрни яратилади. Умуман, келажакда кластер тизими тўлиқ ишга туширилса, жами ўн мингга яқин доимий иш жойлари пайдо бўлади.

  • Бундай янгиликни эшитиб, ҳозир ота-оналар Россия ёки Қозоғистонга кетган фарзандларини чақириб олмоқда. Келганларини ишга қабул қилиб, янгидан меҳнат дафтарчаси очиб бераяпмиз. Тасаввур қилинг, битта оилада уч-тўрт фарзанд бўлса, ойига қарийб 6 миллион сўм кириб боради.

Яқин кунларда қўшимча чорва мажмуаси ҳам қуриб битказилади. Эътиборлиси, мавжуд қорамолларнинг 2 минг бошидан олинадиган қатиқ, гўшт, сариёғ, колбаса сингари сут-гўшт маҳсулотлари ишчи-ходимларга маошлари ҳисобидан имтиёзли нархларда берилади. Масалан, гўштни бозордагидан беш-олти баробар арзон баҳода олишади. Шундай қилиб, жамоа аъзолари ҳам ойлик иш ҳақи, ҳам сифатли маҳсулотга эга бўлади. Ҳисоблаб кўрсак, ҳар бир ходим оиласига ҳафтасига беш килограммдан гўшт, сут-қатиқ тўғри келаётган экан. Дастурхонидан бундай маҳсулотлар аримайдиган ота-оналарнинг уйидан кўнгли тўқ бўлади, болалари соғлом ўсади. Чигитдан ёғ олсак, уларни нафақат ўз ишчиларимиз, балки Меҳрибонлик уйлари ва боғчаларга бепул топширишни ҳам режалаштирганмиз.

Яна бир гап. Кластер тизими экин майдонларининг мелиоратив ҳолатини яхшилашда ҳам жуда қулай ҳисобланади.

Тан олиш керак, ҳозир кўп ерлар “чарчаган”. Шунинг учун, энг аввало, экин майдонларининг унумдорлигини ошириш керак. Биз айни шу мақсадда ерларни 41 — 45 сантиметр чуқурликда ҳайдадик, шўрини ювиб, экиш учун тахт ҳолга келтирдик. Қолаверса, тупроқ таркибини яхшилаш учун алмашлаб экишни йўлга қўйишни режалаштирганмиз. Бу йил 8 минг гектарнинг 700 гектарига беда уруғи сепилади. Сабаби, ушбу ўсимлик ҳаводан табиий азот, фосфор, калийни олиб тупроққа беради. Иккинчи, учинчи, тўртинчи йили ҳам 700 гектарга беда жойлаштирилиб, фақат биринчи йилги беда экилган жойга чигит қадалади. Шунда етти йил бир ерга пахта, уч йил беда экилади. Қарабсизки, ер ҳам “тирилади”, қувватга тўлади, пахта ҳосили ҳам зўр бўлади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, алмашлаб экиш схемасини қўллаб, ерларнинг бир қисмида пахта экиш қисқариши 8000 минг гектардан олинадиган ҳосил миқдорини асло камайтирмайди. Аксинча, ҳосилдорлик ошиши ҳисобига кўпаяди.

Бинобарин, Президент Шавкат Мирзиёев ҳам кластер усулига биз Ўзбекистон пахтачилигининг келажаги сифатида қарамоқдамиз, дея эътироф этган эди. Шу маънода, юртимиздаги кластер тизимидаги қалдирғоч мажмуа ҳудуд иқтисодиёти равнақида қандай роль ўйнашига алоҳида тўхталиб ўтиш лозим, деб ўйлайман.

Чиндан ҳам, пахтачилик ва тўқимачилик саноати истиқболи кластер усули билан боғлиқ. Сабаби, илгари биргина Ромитан туманида 8 минг гектар майдонга пахта экилганда, қиймати қарийб 10 миллион АҚШ долларилик хом ашё сотилган, холос. Кластер усули ёрдамида бу кўрсаткични 15 — 25 баробар кўпайтириб, 150 миллион доллар, ҳатто ундан ҳам ошириш мумкин.

Энди бунинг иқтисодий жиҳатдан асосларини айтиб ўтсам. Кластер тизимидаги пахта-тўқимачилик корхонаси таркибида бешта фабрика очилади. Уларга дунёнинг энг илғор давлатлари компанияларидан тўқимачилик асбоб-ускуналари, технологик линияларни олиб келаяпмиз. Жумладан, ип йигириш фабрикаси Германиядан, бўяш фабрикаси АҚШдан, мато тўқиш фабрикаси Бельгиядан, пардозлаш фабрикаси Швейцариядан, тикувчилик фабрикаси эса Япониядан келтирилади. Мазкур линиялар уйғунлигида дунёда энг қимматбаҳо бўлган “Деним-индиго” жинси матоси ҳамда бошқа харидоргир маҳсулотлар чиқарамиз.

  • Кези келганда айтиш жоизки, дунёда мана шундай технологиялар асосида жинси тайёрлайдиган фабрикалар мажмуи саноқлигина! Энди тасаввур қилиб кўринг-а, ўзи пахта экиб, жаҳон брендлари даражасидаги маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган комплекс эса дунёда ягона бўлади. Унинг манзили — Ўзбекистон!

Шу ўринда оддий арифметикага мурожаат этамиз. Бир килограмм тола кўпи билан 1,5 долларга сотилади. Кластер тизимида қайта ишланган 1 килограмм толадан тўқилган мато битта “Деним-индиго” жинси шимини тикиш учун етарли. Бундай маҳсулот дунё бозорида 500 — 1000 долларгача туради. Биз эса буни минимал қийматда 15 — 25 доллар, деб баҳолаяпмиз. Энди ҳисоблаб кўринг, 8 минг гектардан оладиган пахтамиздан 150 — 250 миллион долларлик ана шундай маҳсулот тайёрланади. Оддий хом ашё экспортидан келиб тушган 10 миллион қаерда-ю, бу рақамлар қаерда?

Бу эса нафақат Ромитан тумани, Бухоро вилояти, балки Ўзбекистон иқтисодиётига муносиб ҳисса бўлиб қўшилиши, қишлоқ хўжалиги меҳнаткашлари турмуш даражасини кўтаришда асосий омиллардан бирига айланиши, шубҳасиз.

Айни пайтда кластер тизимимиздаги қурилиш-монтаж ишлари қизғин паллага кирган. Хусусан, “Bukhara cotton textile” кластер корхонаси ҳудудида мавжуд ишлаб чиқариш бинолари қайта таъмирланиб, янги иншоотлар бунёд этилаяпти. Аниқроғи, бугунги кунга қадар 34 миллиард сўмлик қурилиш ишлари бажарилди. Сув йўллари ва қишлоқнинг яхлитлигини сақлаган ҳолда, аҳоли билан келишиб, 5 та ҳудуддаги майдонлар 90 — 120 гектардан 77 та участкага бўлинди.

  • Олдимизга жорий йил ҳосилидан тайёрланган маҳсулотлар экспортини 45 миллион, 2020 йилда 100 миллион, 2021 йилда 150 миллион АҚШ долларигача етказишни асосий мақсад қилиб қўйганмиз. Ўз навбатида, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги билан ҳамкорликда олий ўқув юртлари талабалари амалиёт ўташлари учун шароит яратиш, келгусида уларни ишга олиш шарти билан энг иқтидорли ҳамда аълочиларига стипендия жорий этиш, шунингдек, Япония, Италия ва бошқа чет давлатларга малакасини ошириш учун жўнатиш чора-тадбирлари кўрилмоқда. Зеро, Бухородаги кластер занжирининг узилмас ҳалқаси бу илмий, таълим ҳамда кадрларни тайёрлаш тизими ҳам ҳисобланади. Бундан ташқари, дунёдаги машҳур компаниялар билан ҳамкорликда энг кучли дизайнер-модельерларни олиб келиш бўйича саъй-ҳаракатлар давом эттирилаяпти.

Буларнинг барчаси одамлар ва давлат манфаатларини бирлаштириб, пировардида кластер — интеграция, инновация ва иқтисодий ўсиш мезони эканлигини амалда тўлиқ исботлаши, муқаррар.

Муртазо РАҲМАТОВ,

Россиянинг “Компания Петромаруз” компанияси директорлар кенгаши раиси,

иқтисод фанлари доктори.

 

Мақолани дўстларингиз билан бўлишинг!

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn